Osoba transpłciowa, która chce, żeby jej dowód, PESEL i akt urodzenia mówiły to, co ona sama wie o sobie od lat, przez dziesięciolecia musiała zrobić w sądzie coś absurdalnego: pozwać własnych rodziców. Uchwała Sądu Najwyższego z marca 2025 roku ten wymóg zniosła, ale procedura wciąż jest sądowa, kosztowna i oparta na orzecznictwie, a nie na ustawie. Do tego dochodzi tranzycja medyczna, którą w dużej części finansuje sam pacjent. Razem chce, by cała ta droga — prawna i medyczna — była godna, bezpłatna i dostępna, a nie zrzucona na osobę, której dotyczy.
Bo Polska nie ma ustawy, która by tę sprawę regulowała. Wobec luki w prawie orzecznictwo kazało traktować uzgodnienie płci jak spór cywilny, w którym pozwanymi byli rodzice osoby transpłciowej. Ten upokarzający wymóg opisujemy w tekście o sądowej procedurze uzgodnienia płci. Uchwała pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 4 marca 2025 roku (sygn. III CZP 6/24) odstąpiła od tej zasady: sprawę rozpatruje się teraz w trybie nieprocesowym, bez pozywania rodziców (Rzecznik Praw Obywatelskich — uchwała SN ws. uzgodnienia płci).
To realna ulga, ale wciąż tylko łata na braku ustawy — procedura pozostaje sądowa, a jej trwałość podważa spór o skład SN. Dlaczego dopiero ustawa daje trwałą, tanią i administracyjną ścieżkę, rozkładamy w tekście o drodze od procesu do procedury urzędowej. Razem chce też pójść krok dalej i umożliwić oznaczenie płci inne niż męska i żeńska, o czym piszemy w tekście o trzeciej rubryce płci.
W dużej mierze sama osoba transpłciowa. Diagnostyka, prowadzenie hormonalne, konsultacje i — dla tych, którzy ich potrzebują — zabiegi chirurgiczne w znacznej części odbywają się poza realnym zasięgiem publicznej ochrony zdrowia, więc pokrywa je prywatnie pacjent. Szczegółowe wyliczenie tych kosztów rozkładamy w tekście o kosztach tranzycji, a systemowe bariery w dostępie do świadczeń — w tekście o tranzycji medycznej a publicznej ochronie zdrowia. Razem traktuje tranzycję medyczną jak część prawa do ochrony zdrowia, a nie jak świadczenie luksusowe.
Przymusowym ujawnianiem się tam, gdzie nikt inny nie musi się tłumaczyć. Dopóki dokumenty, dyplomy i dane w systemach nie zgadzają się z tożsamością osoby, każda lista obecności czy formularz staje się momentem wymuszonego outingu, a w pracy i szkole dochodzi ryzyko dyskryminacji. Opisujemy to w tekście o osobach transpłciowych w pracy i szkole. Skala tego zapóźnienia jest mierzalna: w rankingu ILGA-Europe Rainbow Map 2025 Polska uzyskała 21 proc. i zajęła 39. miejsce, w dużej mierze przez brak przewidywalnej, ustawowej procedury uzgodnienia płci (ILGA-Europe, Rainbow Map 2025).
Wprowadzimy bezpłatną i dostępną tranzycję prawną i medyczną, uprościmy zasady postępowania administracyjnego tej procedury oraz umożliwimy oznaczenie w dokumentach płci innej niż męska i żeńska.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 3, partiarazem.pl
Tranzycja medyczna — terapia hormonalna, konsultacje, zabiegi — jest w Polsce w dużej części poza realnym zasięgiem publicznej ochrony zdrowia, więc osoby transpłciowe płacą za nią same. Razem chce bezpłatnej i dostępnej tranzycji medycznej, tak by leczenie zależało od potrzeby, a nie od zasobności portfela.
Zanim osoba transpłciowa przejdzie przez sądową procedurę uzgodnienia płci, jej dokumenty, dyplomy i dane w systemach nie zgadzają się z tym, kim jest. W szkole i w pracy oznacza to codzienne ujawnianie prywatnej historii, deadnaming i ryzyko dyskryminacji. Razem chce ochrony tożsamości w zatrudnieniu i edukacji oraz procedury, która nie ciągnie się latami.
Do 2025 roku, żeby zmienić oznaczenie płci w dokumentach, trzeba było wytoczyć proces własnym rodzicom. Uchwała Sądu Najwyższego z marca 2025 roku ten absurd zniosła — ale prawo wciąż opiera się na orzecznictwie, nie na ustawie, a jego trwałość podważa spór o skład SN. Razem chce trwałej, bezpłatnej procedury administracyjnej zapisanej w ustawie.
W polskich dokumentach są dwie rubryki: mężczyzna albo kobieta. Osoby niebinarne i część osób interpłciowych nie mieszczą się w żadnej z nich — i muszą wybrać wpis, który ich nie opisuje. Niemcy, Austria, Malta i Islandia już to rozwiązały: dopuściły trzecią opcję albo brak wpisu. Razem chce umożliwić oznaczenie w dokumentach płci innej niż męska i żeńska.
Diagnostyka, hormony, konsultacje, zabiegi — w Polsce tranzycję medyczną osoby transpłciowe finansują dziś niemal w całości z własnej kieszeni, bo NFZ refunduje z niej ledwie skrawek. To sprawia, że o dostępie do leczenia decyduje stan konta, a nie stan zdrowia. Razem chce bezpłatnej i dostępnej tranzycji medycznej — refundowanej przez państwo na równych zasadach.
Uzgodnienie płci w dokumentach to w Polsce jedna z niewielu spraw, której nie da się załatwić w urzędzie — bo nie ma ustawy. Przez trzy dekady jedyną drogą było pozwanie własnych rodziców w procesie cywilnym. Sąd Najwyższy uchylił ten absurd dopiero w 2025 roku, ale procedura wciąż jest sądowa, kosztowna i uznaniowa. Razem chce bezpłatnej, dostępnej procedury administracyjnej.
