Wolnosci-Obywatelskie | Razem dla równości

Rzecznik Praw Obywatelskich: niezależny strażnik równego traktowania

Fri, 10 Jul 2026 09:00:00 +0200

Kiedy urząd, pracodawca albo usługodawca traktuje kogoś gorzej ze względu na płeć, orientację, wyznanie czy pochodzenie, jednym z niewielu miejsc, do których taka osoba może się zwrócić, jest Rzecznik Praw Obywatelskich. To konstytucyjny, niezależny organ, który stoi na straży wolności i praw człowieka, a od 2011 roku pełni w Polsce także funkcję urzędowego organu do spraw równego traktowania. Razem traktuje RPO jako jedno z realnych narzędzi ochrony przed dyskryminacją i sprzeciwia się każdej próbie osłabienia jego niezależności.

Czym właściwie zajmuje się Rzecznik?

Stoi na straży praw, których obywatel sam nie zawsze obroni. Rzecznik Praw Obywatelskich działa na podstawie Konstytucji oraz ustawy z 1987 roku i bada, czy działania władz nie naruszają praw i wolności człowieka (ustawa o Rzeczniku Praw Obywatelskich, ISAP). Od wejścia w życie ustawy o równym traktowaniu w 2011 roku RPO jest dodatkowo wyznaczonym organem do spraw równego traktowania — przyjmuje skargi na dyskryminację, prowadzi badania i formułuje zalecenia (ustawa o wdrożeniu niektórych przepisów UE w zakresie równego traktowania, ISAP). Dla wielu osób, które doświadczyły nierównego traktowania, jest to pierwsza instytucja, która w ogóle bierze ich sprawę na poważnie.

Skuteczność Rzecznika zależy jednak od dwóch rzeczy: niezależności i pieniędzy. Organ pozbawiony samodzielności staje się fasadą, a niedofinansowany nie jest w stanie realnie reagować na skargi. Właśnie dlatego niezależność RPO bywa celem ataków — rządzącym łatwiej działać, gdy organ kontroli ma związane ręce.

Dlaczego Razem broni niezależności RPO?

Bo widzi w Rzeczniku realną osłonę dla słabszych wobec państwa, a nie ozdobny urząd bez wpływu na bieg spraw. Już w 2016 roku, gdy pojawiły się próby zmiany zasad działania urzędu, Razem sprzeciwiało się osłabianiu Rzecznika, wskazując, że niezależny organ kontroli jest konieczny wszędzie tam, gdzie obywatel staje sam naprzeciw państwa (Partia Razem — stanowisko ws. ustawy o RPO, 2016). Ta linia jest spójna z całym programem równościowym: prawo antydyskryminacyjne ma sens tylko wtedy, gdy istnieje instytucja zdolna je wyegzekwować.

Sam Rzecznik od lat wskazuje zresztą, że polskie prawo antydyskryminacyjne jest dziurawe — chroni przed nierównym traktowaniem w różnym zakresie w zależności od tego, jakiej cechy dotyczy, przez co osoby LGBT+ są chronione słabiej niż inne grupy. Rozkładamy tę lukę na czynniki w tekście o luce w ustawie o równym traktowaniu. Bez silnego, niezależnego Rzecznika naprawa tego prawa pozostałaby martwą literą.

Co proponuje Razem

Niezależny i odpowiednio finansowany RPO — organ do spraw równego traktowania musi mieć realne środki i samodzielność, by rozpatrywać skargi i egzekwować prawo.
Ochrona przed osłabianiem urzędu — sprzeciw wobec zmian, które podporządkowują Rzecznika bieżącej władzy i pozbawiają go zdolności działania.
RPO jako narzędzie antydyskryminacyjne — wzmocnienie roli Rzecznika w ochronie grup narażonych na nierówne traktowanie, w tym osób LGBT+.

Źródła i dalsza lektura

Prawo do protestu: dlaczego wolność zgromadzeń nie może zależeć od władzy

Wed, 08 Jul 2026 09:00:00 +0200

Prawo do pokojowego zgromadzenia jest jednym z najstarszych narzędzi, jakimi obywatele dysponują wobec władzy — i właśnie dlatego bywa pierwszym, które władza próbuje przyciąć. Konstytucja gwarantuje każdemu wolność organizowania pokojowych zgromadzeń i uczestniczenia w nich (Konstytucja RP, art. 57, ISAP), ale kolejne rządy sięgały po nowelizacje i praktykę urzędów, by decydować, kto i kiedy może wyjść na ulicę. Razem konsekwentnie staje po stronie prawa do protestu, bo dla wielu grup — w tym osób LGBT+ i mniejszości — marsz i manifestacja są jedynym sposobem, by ich głos w ogóle wybrzmiał.

Jak ograniczano prawo do zgromadzeń?

Przez zmianę reguł pierwszeństwa. W grudniu 2016 roku Sejm znowelizował Prawo o zgromadzeniach, wprowadzając kategorię zgromadzeń „cyklicznych", którym przyznano pierwszeństwo w danym miejscu i czasie (ustawa Prawo o zgromadzeniach z nowelizacją z 2016 r., ISAP). W praktyce oznaczało to, że raz zarejestrowane, powtarzalne zgromadzenie mogło blokować w tym samym miejscu kontrmanifestację — narzędzie wygodne dla władzy, a niebezpieczne dla tych, którzy chcą protestować przeciwko niej. Rzecznik Praw Obywatelskich i organizacje praw człowieka wskazywały wtedy, że takie różnicowanie zgromadzeń narusza konstytucyjną zasadę równego traktowania ich uczestników.

Razem sprzeciwiało się tym ograniczeniom już wówczas. W stanowisku z 2016 roku partia ostrzegała, że próby reglamentowania wolności zgromadzeń uderzają w sam rdzeń demokracji, bo prawo do protestu ma sens tylko wtedy, gdy przysługuje wszystkim na równych zasadach, a nie tylko tym, których przekaz jest władzy na rękę (Partia Razem — stanowisko ws. wolności zgromadzeń, 2016).

Dlaczego to sprawa równości?

Bo wolność zgromadzeń najbardziej chroni tych, którzy mają najmniej innych narzędzi. Marsze równości, protesty w obronie praw kobiet, manifestacje mniejszości — to dla wielu grup jedyny moment, w którym stają się widoczne w przestrzeni publicznej. Ograniczenie prawa do protestu zawsze uderza najpierw w słabszych, bo silni i tak mają dostęp do mediów, pieniędzy i wpływów. Ta sama zasada łączy się z ochroną uczestników zgromadzeń przed masową inwigilacją, o czym piszemy w tekście o rozpoznawaniu twarzy i AI — bo prawo do anonimowego udziału w proteście jest częścią prawa do protestu.

Deklaracja programowa Partii Razem z 2025 roku opisuje Polskę „dającą swoim obywatelom szacunek i swobodę wyboru" oraz „bezpieczną dla kobiet, osób LGBT+, mniejszości" (Partia Razem — program, rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności"). Obrona wolności zgromadzeń jest praktycznym warunkiem tej obietnicy: bez prawa do wyjścia na ulicę pozostałe wolności trudno wyegzekwować.

Co proponuje Razem

Równe traktowanie wszystkich zgromadzeń — koniec z uprzywilejowaniem wybranych manifestacji kosztem innych; pierwszeństwo nie może zależeć od tego, czyj przekaz popiera władza.
Ochrona prawa do kontrmanifestacji — możliwość pokojowego protestu przeciwko wydarzeniom i decyzjom, także w tym samym miejscu i czasie.
Prawo do protestu jako osłona mniejszości — realna gwarancja, że grupy narażone na dyskryminację mogą korzystać z przestrzeni publicznej na równych zasadach.

Źródła i dalsza lektura

Co pokazuje ci platforma i dlaczego: sprawa jawności algorytmów

Mon, 06 Jul 2026 09:00:00 +0200

To, co pojawia się na naszym ekranie — które posty widzimy, które opinie wydają się powszechne, które treści docierają dalej, a które giną — rozstrzyga algorytm rekomendacji, którego reguł nie znamy. Wielkie platformy społecznościowe traktują je jak tajemnicę handlową, choć w praktyce współkształtują one debatę publiczną, wynik wyborów i to, jakie emocje krążą w sieci. Razem chce, by zasady działania tych algorytmów przestały być zamkniętą skrzynką i podlegały obowiązkowi ujawnienia.

Dlaczego tajny algorytm to problem publiczny?

Bo jego skutki są publiczne, choć decyzje zapadają prywatnie. Algorytm dobierający treści pod maksymalne zaangażowanie premiuje to, co budzi silne emocje — a więc często treści skrajne, sensacyjne i dzielące, bo właśnie one zatrzymują uwagę najdłużej. Ta sama mechanika, która zwiększa czas spędzony w aplikacji, potrafi wzmacniać dezinformację i mowę nienawiści, o której piszemy w tekście o mowie nienawiści w sieci. Kiedy reguły są tajne, nie da się sprawdzić, czy platforma nie promuje jednych treści kosztem innych ani czy nie dyskryminuje określonych grup.

Unia dostrzegła ten problem i w akcie o usługach cyfrowych nałożyła na największe platformy obowiązki przejrzystości: muszą one udostępniać główne parametry swoich systemów rekomendacji i poddawać się audytom ryzyka (rozporządzenie (UE) 2022/2065 o usługach cyfrowych (DSA), EUR-Lex). To krok w dobrą stronę, ale egzekwowanie tych przepisów wobec globalnych korporacji dopiero się rozkręca, a krajowe prawo może domknąć je konkretnymi wymogami i sankcjami.

Skąd bierze się nachalny telemarketing?

Z tego samego źródła: handlu danymi i braku realnej kontroli. Automatyczne połączenia, tak zwane robo-calle, i masowy telemarketing opierają się na bazach numerów i profili kupowanych na rynku danych. Polskie prawo formalnie zakazuje marketingu bezpośredniego bez zgody odbiorcy (ustawa Prawo komunikacji elektronicznej, ISAP), a mimo to natrętne telefony pozostają codziennością, bo egzekwowanie zakazu jest słabe, a nadawcy ukrywają się za podstawionymi numerami. Skuteczna walka z tym zjawiskiem wymaga realnych narzędzi po stronie państwa i operatorów, a nie kolejnej zgody do odklikania.

To wszystko wraca do prawa, które rozwijamy w tekście o kontroli nad danymi: dopóki nasze numery i profile krążą po rynku bez naszej wiedzy, dopóty telemarketing i profilowanie mają z czego czerpać.

Co proponuje Razem

Będziemy zwalczać nachalny telemarketing, w szczególności tzw. robo-calle. Wprowadzimy obowiązek ujawniania zasad działania algorytmów dużych platform społecznościowych.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 11, partiarazem.pl

Obowiązek ujawniania zasad algorytmów — duże platformy muszą jawnie pokazać, według jakich kryteriów promują i ukrywają treści, tak by dało się to poddać kontroli.
Skuteczna walka z robo-callami — realne narzędzia dla państwa i operatorów, by blokować masowe automatyczne połączenia i podstawione numery.
Egzekwowanie zakazu marketingu bez zgody — istniejące prawo musi być wykonywane, a nie pozostawać martwym przepisem.

Źródła i dalsza lektura

Twoja twarz w cudzym modelu: dlaczego AI nie powinno uczyć się na nas bez zgody

Sat, 04 Jul 2026 09:00:00 +0200

Modele generatywne i systemy rozpoznawania twarzy nie biorą się znikąd — uczą się na gigantycznych zbiorach zdjęć, nagrań i tekstów zebranych z internetu, w tym z prywatnych profili, portali i archiwów, których autorzy nigdy nie zgodzili się na taki użytek. Efektem bywa system, który potrafi rozpoznać przechodnia z ulicy albo wygenerować fałszywe nagranie z czyjąś twarzą. Razem chce postawić tu wyraźną granicę: wizerunek i dane człowieka nie mogą trafiać do treningu modelu bez jego świadomej zgody.

Skąd modele biorą materiał do nauki?

Materiał pochodzi z sieci, masowo i bez rozróżnienia. Duże modele trenuje się na zbiorach liczących miliardy obrazów zeskrobanych z publicznie dostępnych stron — jeden z najczęściej używanych zestawów, LAION-5B, zawiera opisy ponad pięciu miliardów par obraz–tekst pobranych z internetu (LAION — opis zbioru LAION-5B). Wśród nich są zdjęcia zwykłych ludzi, którzy wrzucili je kiedyś na portal społecznościowy albo trafili w kadr cudzej fotografii. Osobną, jeszcze bardziej niepokojącą praktyką jest budowanie baz do rozpoznawania twarzy: firma Clearview AI zebrała miliardy zdjęć z sieci bez zgody sfotografowanych, za co europejskie organy ochrony danych nakładały na nią wielomilionowe kary (decyzje europejskich organów ochrony danych wobec Clearview AI — Europejska Rada Ochrony Danych).

Problem nie znika, gdy zdjęcie było kiedyś publiczne. Udostępnienie fotografii znajomym to co innego niż zgoda na to, by posłużyła do wytrenowania komercyjnego systemu, który następnie rozpozna nas w tłumie albo posłuży do wygenerowania fałszywki. Prawo, które nie odróżnia tych sytuacji, w praktyce oddaje nasz wizerunek każdemu, kto zdąży go pobrać.

Czym grozi trening bez zgody?

Grozi krzywdami całkiem konkretnymi. Systemy rozpoznawania twarzy umożliwiają masową, niejawną identyfikację ludzi w przestrzeni publicznej, co uderza najpierw w tych, którzy korzystają z wolności zgromadzeń — uczestników protestów i manifestacji. Generatory obrazu i głosu pozwalają tworzyć realistyczne fałszywki, w tym nieuprawnione treści intymne z czyjąś twarzą, których ofiarami padają przede wszystkim kobiety i osoby ze społeczności narażonych na przemoc. Unijne rozporządzenie o sztucznej inteligencji uznało zresztą część tych zastosowań za szczególnie ryzykowne i zakazało między innymi masowego zbierania wizerunków do baz rozpoznawania twarzy (rozporządzenie (UE) 2024/1689 o sztucznej inteligencji, EUR-Lex).

Razem chce domknąć tę ochronę od strony materiału wejściowego. Nawet najlepszy nadzór nad gotowym systemem nie naprawi tego, że powstał on z danych zebranych bez zgody. Dlatego granicę trzeba postawić na wejściu: zanim czyjś wizerunek stanie się częścią modelu, musi być na to wyraźna zgoda. To samo prawo do decydowania o własnych danych rozwijamy w tekście o kontroli nad wizerunkiem i danymi.

Co proponuje Razem

Wprowadzimy zakaz trenowania modeli AI na wizerunkach i danych osób bez ich wyraźnej zgody.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 11, partiarazem.pl

Zakaz treningu bez wyraźnej zgody — wizerunek, głos i dane osobowe nie mogą trafić do zbioru uczącego model bez świadomej decyzji osoby, której dotyczą.
Publiczna dostępność to nie zgoda — udostępnienie zdjęcia w sieci nie oznacza pozwolenia na jego komercyjne wykorzystanie do trenowania systemów.
Ochrona uczestników życia publicznego — ograniczenie masowego rozpoznawania twarzy chroni prawo do anonimowego udziału w zgromadzeniach, o czym piszemy w tekście o wolności zgromadzeń.

Źródła i dalsza lektura

Prywatność to nie towar: prawo do kontroli nad własnym wizerunkiem i danymi

Thu, 02 Jul 2026 09:00:00 +0200

Zdjęcie z wakacji, trasa porannego spaceru, lista leków kupionych w aptece i pytania wpisywane w wyszukiwarkę o trzeciej nad ranem składają się na profil, którego żaden z nas świadomie nie stworzył, a który mimo to gdzieś istnieje i jest przedmiotem obrotu. Konstytucja obiecuje, że nikt nie może być zobowiązany do ujawniania informacji o sobie inaczej niż na podstawie ustawy, a władze publiczne nie mogą gromadzić danych o obywatelach ponad niezbędną potrzebę (Konstytucja RP, art. 47 i 51, ISAP). Razem chce, żeby ta obietnica obowiązywała nie tylko wobec urzędu, ale i wobec platformy, która na naszych danych zarabia.

Kto naprawdę dysponuje dziś naszymi danymi?

Formalnie dysponuje nimi każdy z nas. Ogólne rozporządzenie o ochronie danych, znane jako RODO, daje prawo dostępu do swoich danych, ich sprostowania, usunięcia i sprzeciwu wobec profilowania, a za jego łamanie grożą kary do 20 mln euro lub 4 proc. światowego obrotu firmy (rozporządzenie (UE) 2016/679, EUR-Lex). Prawo istnieje na papierze, ale ciężar jego egzekwowania spoczywa na jednostce: to obywatel ma wyśledzić, kto przetwarza jego dane, złożyć wniosek i czekać. Po drugiej stronie stoją firmy, dla których zbieranie danych jest modelem biznesowym, a zgoda — jednym kliknięciem w baner, którego nikt nie czyta.

Między obietnicą a praktyką rośnie więc realna nierówność. Regulaminy piszą prawnicy korporacji, domyślne ustawienia są tak skonstruowane, by maksymalizować zbieranie danych, a „zgoda" bywa warunkiem korzystania z usługi, bez której trudno dziś funkcjonować. W efekcie autonomia informacyjna, którą Konstytucja traktuje jak prawo podstawowe, w codziennym doświadczeniu przypomina raczej formalność do odklikania.

Dlaczego samo RODO nie wystarcza?

Bo rozstrzyga o procedurze, a nie o sile stron. RODO reguluje, jak dane mają być przetwarzane, ale nie zmienia tego, że jedna strona dysponuje infrastrukturą, prawnikami i domyślnymi ustawieniami, a druga — pojedynczym kontem i ograniczonym czasem. Polski organ nadzorczy, Urząd Ochrony Danych Osobowych, prowadzi postępowania i co roku raportuje o liczbie skarg oraz naruszeń w swoich sprawozdaniach z działalności (Urząd Ochrony Danych Osobowych — sprawozdania z działalności Prezesa UODO). Dopóki egzekwowanie prawa zależy głównie od determinacji pojedynczego użytkownika, dopóty prawo do prywatności pozostaje przywilejem tych, którzy mają czas i wiedzę, by z niego skorzystać.

Razem odwraca tu domyślny ciężar. Zamiast zakładać, że obywatel będzie ścigał każde nadużycie, Razem proponuje, by prawo ustawić tak, że to platforma musi wykazać legalność przetwarzania, a domyślnym stanem jest ochrona, nie eksploatacja. Prywatność przestaje być czymś, o co trzeba walczyć w regulaminie — staje się stanem wyjściowym, od którego odstępstwo wymaga wyraźnej zgody.

Co to znaczy w praktyce?

Chodzi o konkretne uprawnienia, które da się zapisać w ustawie i wyegzekwować. Prawo do kontroli własnego wizerunku oznacza, że nasze zdjęcie czy nagranie nie może być dowolnie wykorzystane — w tym do trenowania systemów, które rozwijamy w osobnym tekście o zakazie uczenia AI na wizerunkach bez zgody. Kontrola nad danymi to również prawo, by wiedzieć, na jakiej zasadzie platforma decyduje, co nam pokazuje — czym zajmujemy się w tekście o jawności algorytmów. Ochrona prywatności ma też twardy, codzienny wymiar: koniec z nachalnym telemarketingiem i automatycznymi połączeniami, o czym piszemy przy okazji zwalczania robo-calli.

Za tym stoi ta sama logika, która łączy prawa cyfrowe z resztą programu równościowego. Dane o orientacji, stanie zdrowia czy tożsamości płciowej są szczególnie wrażliwe, a ich wyciek potrafi realnie zagrozić bezpieczeństwu osób i tak narażonych na dyskryminację. Prawo do prywatności jest więc nie tylko kwestią wygody, ale i osłoną dla tych, których ujawnienie danych kosztuje najwięcej.

Co proponuje Razem

Prywatność to nie towar na sprzedaż: zapewnimy Polakom prawo do kontroli nad swoim wizerunkiem i swoimi danymi. Wprowadzimy zakaz trenowania modeli AI na wizerunkach i danych osób bez ich wyraźnej zgody.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 11, partiarazem.pl

Prawo do kontroli własnego wizerunku i danych — jasne uprawnienie, że o wykorzystaniu naszego zdjęcia, nagrania i cyfrowego śladu decydujemy my, a nie regulamin platformy.
Wyraźna zgoda jako warunek, nie formalność — przetwarzanie danych wymaga świadomej zgody, a domyślnym ustawieniem jest ochrona, nie zbieranie.
Przeniesienie ciężaru na przetwarzającego — to platforma ma wykazać legalność wykorzystania danych, zamiast zrzucać egzekwowanie prawa na pojedynczego użytkownika.
Szczególna ochrona danych wrażliwych — informacje o zdrowiu, orientacji i tożsamości płciowej objęte najmocniejszą osłoną, bo ich ujawnienie najbardziej krzywdzi.