Homofobiczny atak to dla kodeksu karnego „zwykłe pobicie”

Sun, 24 May 2026 09:00:00 +0200

Kiedy dwóch mężczyzn zostaje pobitych na ulicy za to, że szli trzymając się za ręce, a napastnik wykrzykuje przy tym, kim według niego są, na komisariacie ten sam czyn można opisać dwojako: jako pobicie „na tle nieporozumienia” albo jako atak, którego jedynym powodem była orientacja ofiar. Dla polskiego kodeksu karnego ta różnica dziś nie istnieje. Motywacja homo- i transfobiczna nie jest w nim żadną osobną kategorią — w przeciwieństwie do nienawiści rasowej, narodowej czy wyznaniowej, które prawo traktuje znacznie poważniej. Razem chce tę lukę zamknąć.

Co kodeks widzi, a czego nie widzi

Polskie prawo karne zna pojęcie przestępstwa z nienawiści — tylko wąsko. Art. 119, art. 256 i art. 257 kodeksu karnego ścigają stosowanie przemocy i gróźb, publiczne nawoływanie do nienawiści oraz znieważenie — ale wyłącznie wtedy, gdy powodem jest „przynależność narodowa, etniczna, rasowa, polityczna, wyznaniowa” albo bezwyznaniowość. Katalog jest zamknięty. Nie ma w nim ani słowa o orientacji seksualnej i tożsamości płciowej.

W praktyce oznacza to, że atak na człowieka za to, że jest gejem albo osobą transpłciową, prawo widzi jak każde inne pobicie, groźbę czy zniewagę — bez okoliczności obciążającej, jaką jest nienawistny motyw, i bez trybu ścigania z urzędu, który przysługuje ofiarom rasizmu czy antysemityzmu. Na tę samą lukę od lat zwraca uwagę Rzecznik Praw Obywatelskich, który postuluje rozszerzenie art. 256 i 257 k.k. o kolejne przesłanki, w tym orientację seksualną i tożsamość płciową. Kolejne projekty nowelizacji wędrują przez Sejm od lat i wciąż nie stały się prawem.

To nie jest spór o symbole ani o „szczególne przywileje”. Chodzi o to, że system karny inaczej reaguje na przemoc, gdy jej sprawca celuje w ludzi za coś, czego nie mogą i nie muszą zmieniać. Nienawistny motyw jest sygnałem, że ofiarą mógł paść każdy z danej grupy — i że po jednym ataku strach obejmuje wszystkich. Prawo karne uznaje ten mechanizm przy rasizmie i antysemityzmie, natomiast przy homofobii i transfobii traktuje go tak, jakby nie istniał.

Co to znaczy dla ofiar

Skutek luki widać w liczbach. Z badania Agencji Praw Podstawowych UE wynika, że 15 proc. osób LGBTI w Polsce doświadczyło ataku fizycznego lub na tle seksualnym w ciągu pięciu lat przed badaniem — wobec 11 proc. średnio w całej Unii — a na policję zgłosiło taki atak zaledwie 12 proc. z nich. Reszta milczy: bo się boi, bo nie wierzy, że coś z tego wyniknie, albo dlatego, że zgłoszenie oznacza kolejne upokorzenie.

Polskie dane są jeszcze bardziej dojmujące. Z raportu Kampanii Przeciw Homofobii „Sytuacja społeczna osób LGBTA w Polsce” wynika, że spośród osób, które doświadczyły przemocy fizycznej, na policję zgłosiło ją tylko 8,2 proc., a ponad połowa zgłaszających była przez policję zniechęcana do złożenia zawiadomienia. Kiedy prawo nie nazywa nienawistnego motywu po imieniu, funkcjonariusz nie ma nawet rubryki, w której mógłby go odnotować — a ofiara nie ma powodu wierzyć, że jej sprawa zostanie potraktowana poważnie.

Ta obojętność ma w Polsce długą historię. Podczas milicyjnej akcji „Hiacynt” w latach 1985–1987 Służba Bezpieczeństwa zebrała dane na temat około 11 tysięcy mężczyzn, zakładając „różowe teczki” i traktując orientację jako narzędzie szantażu. Państwo, które kiedyś samo prześladowało osoby nieheteronormatywne, przez kolejne dekady nie zdobyło się na to, by objąć je taką samą ochroną przed przemocą, jaką daje innym grupom. Luka w kodeksie to ostatni, formalny ślad tego zaniechania.

Przemoc motywowana nienawiścią nie jest przy tym problemem wyłącznie osób LGBT+ — to ten sam mechanizm, który uderza w kobiety, i ta sama walka o to, by państwo stawało po stronie zaatakowanych, a nie sprawców. Pisze o tym siostrzany serwis poświęcony prawom kobiet: Sprawca zostaje, ofiara ucieka. Co Razem chce zmienić w ochronie przed przemocą domową.

Co proponuje Razem

Uwzględnimy przesłankę orientacji seksualnej i tożsamości płciowej w przepisach dotyczących ochrony przed przestępstwami z nienawiści.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności” (pkt 4), partiarazem.pl

W programie Razem zapisano to jeszcze dobitniej: przestępstwa motywowane homofobiczną i transfobiczną nienawiścią mają być karane tak jak zbrodnie rasistowskie czy antysemickie. W praktyce oznacza to kilka konkretów:

Dopisanie orientacji i tożsamości płciowej do katalogu przesłanek w przepisach o przestępstwach z nienawiści — tak, by art. 119, 256 i 257 k.k. chroniły także osoby LGBT+.
Nienawistny motyw jako okoliczność obciążająca — atak „za to, kim jesteś” ma być traktowany surowiej niż zwykłe pobicie, a nie identycznie.
Ściganie z urzędu, żeby ciężar wszczęcia sprawy nie spoczywał wyłącznie na ofierze, która często jest zbyt zastraszona, by walczyć sama.
Zakaz tzw. terapii konwersyjnych i realne zwalczanie dyskryminacji w pracy oraz w dostępie do usług, ochrony zdrowia, edukacji i zabezpieczenia społecznego — bo przemoc fizyczna jest tylko najostrzejszym końcem tego samego kontinuum.

Jeśli państwo poważnie traktuje nienawiść jako motyw zbrodni, nie może robić przy tym wyjątku dla jednej grupy obywateli. Dopóki kodeks nie wskaże nienawistnego motywu wprost, homofobiczny atak pozostanie w oczach prawa „zwykłym pobiciem” — zmieni to dopiero uzupełnienie przepisów.

Kodeks-Karny | Razem dla równości

Homofobiczny atak to dla kodeksu karnego „zwykłe pobicie”

Co kodeks widzi, a czego nie widzi

Co to znaczy dla ofiar

Co proponuje Razem

Źródła i dalsza lektura