Artykuły | Razem dla równości

Fałszywi sojusznicy: kilkanaście lat obietnic równości, które KO składała i wycofywała

Sat, 30 May 2026 09:00:00 +0200

Historia obietnicy równości składanej przez Platformę Obywatelską i Donalda Tuska powtarza się według stałego schematu: pojawia się jako deklaracja przed wyborami, by ucichnąć zaraz po nich. Powtarza się od kilkunastu lat, w kolejnych kampaniach i kolejnych układach koalicyjnych. Poniższy tekst to uporządkowana ocena tego dorobku — oparta wyłącznie na głosowaniach Sejmu i publicznych wypowiedziach polityków Koalicji Obywatelskiej, z datami i źródłami. Nie chodzi o to, komu bliżej ideowo do środowisk LGBT+, lecz o to, co realnie działo się, gdy przychodziło zamienić deklarację w ustawę.

2011–2013: obietnica, a potem własny projekt do kosza

W czerwcu 2011 roku, u progu drugiej kadencji swojego rządu, Donald Tusk publicznie zapowiadał, że temat związków partnerskich można podjąć na początku nowej kadencji Sejmu — jako jeden z pierwszych projektów. Weryfikacją tej zapowiedzi zajmował się później serwis Demagog (Demagog — analiza wypowiedzi Tuska z 2011 r.).

Sprawdzian przyszedł szybciej, niż zapowiadał kalendarz wyborczy. 25 stycznia 2013 roku Sejm głosował nad trzema projektami ustaw o związkach partnerskich — dwoma autorstwa SLD i Ruchu Palikota oraz trzecim, złożonym przez samą Platformę Obywatelską (sprawozdawcą był poseł Artur Dunin). Odrzucono w pierwszym czytaniu wszystkie trzy. Za odrzuceniem projektu własnego klubu PO padło 228 głosów, przeciw było 211, dziesięć osób się wstrzymało — a do pogrzebania tej ustawy przyłożyło rękę 46 posłów Platformy, którzy zagłosowali przeciw dorobkowi własnego klubu (TVN24 — jak głosowali posłowie PO; OKO.press — analiza głosowania). Rządziła wówczas koalicja PO–PSL z Tuskiem jako premierem i z sejmową większością. Do odrzucenia projektu nie potrzeba było głosów opozycji — wystarczył brak woli, by klub przeprowadził go przez własne szeregi (Polityka — projekty do kosza).

2023: sztandarowa zapowiedź kampanii, której zabrakło w exposé

Przed wyborami w październiku 2023 roku Koalicja Obywatelska ponownie ustawiła związki partnerskie wśród swoich sztandarowych zapowiedzi. Po wyborach zaczęło się odejmowanie. Podpisana 10 listopada 2023 roku umowa koalicyjna KO, Trzeciej Drogi i Lewicy liczyła 24 punkty — i nie znalazł się wśród nich zapis o związkach partnerskich. Została ogólna deklaracja o ochronie przed dyskryminacją, bez konkretnej instytucji prawnej i bez terminu (Krytyka Polityczna — co zapisano, a co pominięto; queer.pl — tematy LGBT w umowie koalicyjnej).

Kilka tygodni później, w grudniu 2023 roku, Donald Tusk wygłosił exposé nowego rządu. Związków partnerskich w nim nie było — wytknęła to od razu Kampania Przeciw Homofobii (KPH — w exposé zabrakło związków partnerskich). Obietnica, która przed wyborami była priorytetem, po wyborach nie zmieściła się w programowym wystąpieniu premiera.

2024–2026: ustawa, która chudła z każdym rokiem

Projekt w końcu ruszył — i od pierwszej wersji zaczął tracić na wadze. Jesienią 2024 roku ministra ds. równości Katarzyna Kotula przedstawiła projekt o związkach partnerskich. Zanim jeszcze trafił do Sejmu, wypadło z niego prawo do przysposobienia dziecka partnera; w zamian pojawiła się słabsza „mała piecza”, czyli status faktycznego opiekuna (Polityka — Kotula chwilowo górą). PSL, koalicjant z Trzeciej Drogi, i tak zablokował rozwiązanie, zapowiadając własny projekt o „statusie osoby najbliższej” (Polsat News — PSL zapowiada własny projekt).

W kolejnych miesiącach kierunek się nie zmienił: z każdym ustępstwem instytucja stawała się mniejsza. Rejestrowany związek zawierany w urzędzie stanu cywilnego ustąpił miejsca umowie spisywanej u notariusza, a sama nazwa „związek partnerski” zniknęła na rzecz „statusu osoby najbliższej w związku i umowie o wspólnym pożyciu” (OKO.press — już nie związki, a status osoby najbliższej; Prawo.pl — projekt o statusie osoby najbliższej).

Kalendarz mówi sam za siebie. Pierwszą zapowiedź „zaraz po wyborach” słychać było w 2011 roku, własny projekt Platformy przepadł w 2013, a przez kolejne lata rządów obietnica z kampanii kurczyła się do umowy notarialnej węższej niż pierwotny pomysł. Konsekwentny był w tym jeden schemat: równość wracała jako hasło w kampaniach wyborczych, a znikała z ustaw przy koalicyjnym stole negocjacji. To dane poglądowe — chronologia oparta na cytowanych niżej doniesieniach, nie na jednym urzędowym zestawieniu.

Powyższe to ocena publicystyczna dorobku Koalicji Obywatelskiej, oparta na jej własnych głosowaniach i wypowiedziach. Poniżej — co w sprawie równości mówi program Partii Razem.

Co proponuje Razem

Wprowadzimy pełną równość małżeńską bez względu na płeć — zapewnimy prawo do dziedziczenia i adopcji, obowiązek opieki i obowiązek alimentacyjny, a także współdzielenie opieki nad dziećmi po rozpadzie związku.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności” (pkt 2), partiarazem.pl

Dla Razem to zobowiązanie zapisane w programie przyjętym przez Kongres partii, a nie zmienna, którą wykreśla się przy zawiązywaniu koalicji. Stanowisko partii jest jednoznaczne w kilku punktach:

Cel to pełna równość małżeńska, a nie osobna, słabsza instytucja tworzona po to, by kogoś nie urazić. Te same prawa mają znaczyć to samo dla każdej pary.
Prawa idą w komplecie ze zobowiązaniami — dziedziczenie i adopcja, ale też obowiązek wzajemnej opieki i alimentacji na tych samych zasadach, co w każdym małżeństwie.
Dobro dziecka reguluje prawo, nie próżnia — po rozpadzie związku obowiązują jasne reguły współdzielenia opieki.
Równość jest częścią programu, nie kartą przetargową — nie znika z dokumentu, gdy trzeba dobić targu o wejście do rządu.

Na czym w praktyce polega pełna równość małżeńska i co realnie zmienia w życiu pary — opisujemy osobno. Ta sama zasada godności i równych praw łączy się z walką o bezpieczeństwo i ochronę przed przemocą; piszą o tym nasze siostrzane redakcje, między innymi w tekście o konwencji antyprzemocowej i ochronie przed przemocą.

Źródła i dalsza lektura

Terapie konwersyjne: pseudonauka, którą Razem chce zakazać

Fri, 29 May 2026 09:00:00 +0200

„Terapia konwersyjna” to zbiorcza nazwa na praktyki, które mają zmienić czyjąś orientację seksualną albo tożsamość płciową — z homoseksualnej na heteroseksualną, z transpłciowej na zgodną z płcią wpisaną w akcie urodzenia. Przybierają różne formy: od rozmów u „terapeuty” i modlitewnych sesji po hipnozę, leki, a w skrajnych wersjach elektrowstrząsy. Łączy je jedno błędne założenie: że jest tu jakaś choroba do wyleczenia. Nauka odrzuciła to założenie dekady temu. W Polsce takie „terapie” wciąż nikomu nie łamią prawa — można je reklamować i sprzedawać. Razem chce postawić na to jasny zakaz.

Co naprawdę mówi nauka

Punktem zwrotnym był rok 1990. Wtedy Światowa Organizacja Zdrowia usunęła homoseksualność z Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób — decyzja weszła w życie 17 maja, dziś obchodzonego jako Międzynarodowy Dzień Przeciw Homofobii. W obowiązującej dziś klasyfikacji ICD-11 WHO nie ma już żadnej jednostki „homoseksualizm”, a bycie osobą trans przestało być klasyfikowane jako zaburzenie psychiczne — „niezgodność płciowa” została przeniesiona do rozdziału o zdrowiu seksualnym właśnie po to, by zdjąć z tych osób piętno choroby psychicznej. Skoro nie ma choroby, nie ma też czego „konwertować”.

To nie jest niszowa opinia. Niezależny ekspert ONZ ds. ochrony przed przemocą i dyskryminacją ze względu na orientację seksualną i tożsamość płciową (SOGI) poświęcił terapiom konwersyjnym cały raport dla Rady Praw Człowieka z 2020 roku, w którym opisał je jako praktyki z natury poniżające, dyskryminujące i okrutne, często powodujące ból i cierpienie na poziomie tortur lub złego traktowania, i wezwał państwa do ich zakazu. Raport zebrał też świadectwa: skutkiem tych praktyk bywają depresja, lęk, poczucie winy, wstyd, utrata wiary w siebie i myśli samobójcze.

W Polsce stanowisko środowiska medycznego jest równie jednoznaczne. Polskie Towarzystwo Seksuologiczne w oficjalnym stanowisku z 2016 roku stwierdza wprost, że homoseksualność i biseksualność nie są zaburzeniami, a próby ich „leczenia” czy „naprawiania” są nie tylko nieskuteczne, ale też szkodliwe dla zdrowia psychicznego. Podobne stanowisko od lat zajmuje Polskie Towarzystwo Psychiatryczne, wskazując, że tzw. terapie reparatywne czy konwersyjne nie mają podstaw naukowych i mogą wyrządzać krzywdę. Samo środowisko medyczne, które rzekomo miałoby „naprawiać” orientację, odmawia udziału w takich praktykach.

Skala zjawiska w Polsce jest trudna do policzenia — te praktyki działają w szarej strefie, bez rejestru i bez nadzoru, często pod szyldem poradnictwa albo posługi duszpasterskiej. To zresztą jeden z powodów, dla których potrzebny jest wyraźny zakaz ustawowy: dopiero on daje podstawę, by ścigać oferujących „leczenie” orientacji. Dane poglądowe.

Gdzie już to zakazano

Polska nie musi niczego wymyślać od zera — wystarczy sięgnąć po gotowe wzory z krajów, które ten problem już rozwiązały.

Malta (2016) — jako pierwszy kraj w Unii Europejskiej wprowadziła zakaz praktyk konwersyjnych, przewidując grzywny i kary więzienia dla osób, które je stosują wobec nieletnich i osób bezbronnych.
Niemcy (2020) — Bundestag przyjął ustawę zakazującą terapii konwersyjnych wobec osób niepełnoletnich, a także ich reklamy i pośrednictwa; za złamanie zakazu grozi kara więzienia lub grzywna.
Francja (2022) — parlament jednogłośnie uchwalił ustawę czyniącą z praktyk konwersyjnych przestępstwo zagrożone karą do dwóch lat więzienia i 30 tys. euro grzywny, z zaostrzeniem, gdy ofiarą jest osoba małoletnia.

W trzech różnych systemach prawnych i przy trzech różnych większościach politycznych ustawodawcy doszli do tego samego wniosku: państwo nie może pozwalać, by ktoś sprzedawał „leczenie” czegoś, co chorobą nie jest. Polska w tym gronie na razie nie figuruje.

Co proponuje Razem

Deklaracja programowa Razem z 2025 roku ujmuje rzecz jednym zdaniem, bez żadnych zastrzeżeń:

Zakażemy tzw. terapii konwersyjnych.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności” (pkt 4), partiarazem.pl

Ten postulat nie stoi w programie osobno — to część szerszego pakietu, w którym partia zapowiada też uwzględnienie orientacji seksualnej i tożsamości płciowej w przepisach o przestępstwach z nienawiści oraz zwalczanie dyskryminacji w pracy i w dostępie do usług, ochrony zdrowia, edukacji i zabezpieczenia społecznego. W praktyce zakaz „terapii” konwersyjnych oznacza kilka konkretów:

Wyraźny zakaz ustawowy stosowania i oferowania praktyk mających zmienić orientację seksualną lub tożsamość płciową — wzorem Malty, Niemiec i Francji.
Szczególna ochrona osób małoletnich, które najczęściej trafiają na takie „terapie” nie z własnej woli, lecz pod naciskiem rodziny czy otoczenia.
Objęcie zakazem także reklamy i pośrednictwa — żeby nie dało się obejść prawa, sprzedając to samo pod inną nazwą.
Realne ściganie, a nie martwy przepis — bo bez sankcji zakaz jest tylko deklaracją.

Chodzi o prostą rzecz: dopóki państwo milczy, „terapeuta” obiecujący rodzicom, że „naprawi” ich dziecko, działa całkowicie legalnie. Zakaz odbiera mu ten parasol. Jest to zresztą element tej samej logiki, co ochrona przed przemocą i dyskryminacją — przemoc symboliczna „leczenia” i przemoc fizyczna to dwa końce tego samego kontinuum.

Ma to też twardy wymiar zdrowotny. Skutki terapii konwersyjnych — depresja, lęk, kryzysy samobójcze — trafiają potem do systemu ochrony zdrowia, który dziś ledwo daje radę. O tym, jak wygląda dostęp do pomocy psychologicznej w Polsce, pisze siostrzany serwis o zdrowiu: Zdrowie psychiczne bez kolejki i bez karty kredytowej. Zakaz pseudoterapii i realny dostęp do rzetelnej pomocy psychologicznej wiążą się ze sobą — jedno bez drugiego nie rozwiązuje problemu.

Źródła i dalsza lektura

„Strefy wolne od LGBT”: mapa hańby i jej realne koszty

Thu, 28 May 2026 09:00:00 +0200

Na przełomie 2019 i 2020 roku po Polsce przetoczyła się fala uchwał, w których rady gmin, powiatów i sejmiki województw deklarowały się jako wolne od „ideologii LGBT”. Ich autorzy powtarzali, że to tylko symbol, deklaracja bez mocy prawnej, więc nie ma się o co spierać. A jednak mapa, którą te dokumenty stworzyły, okazała się aż nadto realna — realna dla ludzi, którzy nagle dowiadywali się, że ich własna gmina uznaje ich za problem, i realna dla samorządowych budżetów, które za ten symbol zapłaciły utraconymi funduszami. Partia Razem od początku mówiła o tym wprost jako o hańbie, którą trzeba naprawić.

Mapa: jak jedna trzecia Polski stała się „strefą”

Skalę zjawiska policzył obywatelski projekt Atlas Nienawiści, uruchomiony 29 listopada 2019 roku przez grupę aktywistów, którzy zaczęli nanosić na mapę każdą kolejną uchwałę. W szczytowym momentie, w połowie 2020 roku, obowiązywały 104 takie uchwały, a ich zasięg obejmował ponad jedną trzecią powierzchni kraju. Dokumenty były dwojakiego rodzaju: uchwały „przeciw ideologii LGBT” oraz Samorządowe Karty Praw Rodzin przygotowane przez Ordo Iuris — pisane innym językiem, ale wymierzone w te same osoby.

Nie był to równomiernie rozlany po Polsce fenomen. Gęstwina uchwał skupiła się na południowym wschodzie — w województwach podkarpackim, lubelskim, małopolskim i świętokrzyskim całe sejmiki wojewódzkie przyjmowały deklaracje „przeciw ideologii”. Właśnie tę koncentrację miała na myśli Rada Krajowa Razem, gdy w lutym 2020 roku pisała, że „już jedna trzecia Polek i Polaków żyje na terenach, których władze samorządowe postanowiły dokonywać selekcji ludzi pod kątem tego, jakiej są orientacji seksualnej i tożsamości płciowej”.

Dane o liczbie i zasięgu uchwał opisują stan z lat 2020–2021. Sytuacja się zmieniała: pod naciskiem sądów i Unii Europejskiej samorządy stopniowo wycofywały się z tych dokumentów. Według Atlasu Nienawiści do kwietnia 2025 roku wszystkie uchwały „anty-LGBT” i Karty Praw Rodzin zostały uchylone lub zmienione (stan: 2025).

Rachunek za symbole: fundusze, wyroki, wizerunek

Deklaracje miały być darmowym gestem, a okazały się kosztowne.

Najpierw przyszło potępienie z zewnątrz. 18 grudnia 2019 roku Parlament Europejski przyjął rezolucję, w której stanowczo potępił „strefy wolne od LGBTI” w Polsce — 463 głosami za, przy 107 przeciw i 105 wstrzymujących się — i wezwał do uchylenia uchwał jako sprzecznych z prawem unijnym. To do tej rezolucji odwoływała się później Rada Krajowa Razem, żądając, by wojewodowie zaskarżyli uchwały do sądów.

Potem zaczęły znikać pieniądze. W lipcu 2020 roku Komisja Europejska odmówiła sześciu polskim miastom dotacji z programu partnerstwa miast („Europa dla obywateli”) — granty rzędu od 5 do 25 tys. euro przepadły dokładnie z powodu przyjętych deklaracji, bo program wymaga równego dostępu bez dyskryminacji ze względu na orientację. Rok później stawka wzrosła o kilka rzędów wielkości: latem 2021 roku Komisja zablokowała środki z programu REACT-EU dla pięciu regionów — lubelskiego, łódzkiego, małopolskiego, podkarpackiego i świętokrzyskiego — uznając, że łamią zasadę niedyskryminacji przy wydawaniu funduszy europejskich. Wtedy symbol nagle stał się policzalny w setkach milionów euro. We wrześniu 2021 roku, pod groźbą utraty tych pieniędzy, wszystkie pięć sejmików po kolei wycofało się z uchwał albo je „kosmetycznie” przeredagowało.

Równolegle uchwały przegrywały w sądach. Rzecznik Praw Obywatelskich zaskarżył serię z nich, a wojewódzkie sądy administracyjne uznawały je za sprzeczne z prawem i uchylały — rozstrzygnięcia utrzymał w 2022 roku Naczelny Sąd Administracyjny. Splot trzech nacisków — wyroków, unijnych funduszy i międzynarodowego wstydu — przyniósł ten sam efekt, który postulowało Razem: do 2025 roku nie została w mocy ani jedna taka uchwała. Mapa hańby nie rozpłynęła się sama ani wskutek przemiany sumień jej autorów — cofnęły ją wyroki sądów i rachunek ekonomiczny.

Co proponuje Razem

Stanowisko partii nie zostawia miejsca na niedopowiedzenia. Rada Krajowa przyjęła je jednogłośnie już 6 lutego 2020 roku, w środku fali uchwał:

To hańba dla naszego kraju, której należy się stanowczo sprzeciwić i naprawić zło już wyrządzone tymi dokumentami. (…) Żądamy od Wojewodów województw, na terenie których doszło do przyjęcia owych haniebnych uchwał, zaskarżenia ich do właściwych sądów administracyjnych.— Rada Krajowa Partii Razem, stanowisko „Uchwały »anty-LGBT« to hańba dla Polski” (6 lutego 2020), partiarazem.pl

Uchylenie samych uchwał to jednak dopiero usunięcie objawu. Razem chce zająć się przyczyną — tak, żeby żadna „strefa” nie mogła się już powtórzyć. Deklaracja programowa z 2025 roku w rozdziale o Polsce wolności, równości i solidarności zapowiada twarde, konkretne narzędzia:

Ochrona przed przestępstwami z nienawiści — uwzględnienie przesłanki orientacji seksualnej i tożsamości płciowej w przepisach karnych, dziś obejmujących m.in. pochodzenie czy wyznanie, ale nie osoby LGBT+.
Zakaz tzw. terapii konwersyjnych — praktyk, które udają leczenie, a są przemocą.
Zwalczanie dyskryminacji w miejscu pracy oraz w dostępie do usług, ochrony zdrowia, edukacji i zabezpieczenia społecznego — tam, gdzie uchwały „anty-LGBT” zapowiadały wykluczenie, ma wejść egzekwowana równość.
Polityki równości w samorządach — bo to na poziomie gminy najłatwiej albo dzielić ludzi, albo ich chronić.

To wspólny front z walką o prawa kobiet — ten sam mechanizm straszenia „ideologią” i te same organizacje uruchamiano przeciwko konwencji antyprzemocowej. Jak wyglądała ta kampania kłamstw, opisuje siostrzany serwis: Konwencja antyprzemocowa: co naprawdę jest w dokumencie, którym straszono Polki.

Źródła i dalsza lektura

Trzecia rubryka: oznaczenie płci inne niż „mężczyzna” i „kobieta”

Wed, 27 May 2026 09:00:00 +0200

Każdy formularz, dowód i akt urodzenia w Polsce zadaje to samo pytanie i daje do wyboru dwie odpowiedzi: mężczyzna albo kobieta. Dla większości ludzi to pytanie bez znaczenia — zaznacza się rubrykę i idzie dalej. Ale jest grupa osób, dla których obie odpowiedzi są nieprawdziwe. Osoby niebinarne i część osób interpłciowych muszą przy każdym urzędowym kontakcie wpisać płeć, której nie mają — bo trzeciej rubryki po prostu nie ma. Razem chce ją dopisać: umożliwić oznaczenie w dokumentach płci innej niż męska i żeńska. Rozwiązanie to od lat działa w Niemczech, Austrii, na Malcie i w Islandii — nie byłby to więc polski eksperyment.

Dwie kratki, w które nie każdy się mieści

Prawny podział na dwie płcie zakłada, że każdy człowiek jest albo mężczyzną, albo kobietą. W praktyce tak nie jest. Osoby niebinarne nie identyfikują się jednoznacznie z żadną z tych kategorii. Osoby interpłciowe rodzą się z cechami płciowymi — chromosomalnymi, hormonalnymi lub anatomicznymi — których nie da się przypisać wyłącznie do wzorca „męskiego” albo „żeńskiego”. Dla nich rubryka w dowodzie nie jest formalnością, tylko urzędowym stwierdzeniem czegoś, co jest nieprawdą.

Dane poglądowe: szacunki odsetka osób interpłciowych w populacji różnią się w zależności od przyjętej definicji cech płciowych — najczęściej podaje się przedział od ułamka procenta do ok. 1,7%. To pokazuje skalę zjawiska, nie precyzyjną liczbę.

Skutki braku trzeciej opcji są bardzo praktyczne. Osoba, której wygląd i tożsamość nie zgadzają się z wpisem w dokumencie, naraża się na pytania i podejrzenia przy każdej kontroli, w banku, w przychodni, na granicy. Państwo, które zmusza obywatela do zadeklarowania płci, której ten nie ma, nie chroni żadnej wartości — po prostu utrzymuje formularz sprzed epoki, w której nie zauważano, że ludzie bywają różni. Trzecia rubryka niczego nie odbiera osobom, które czują się kobietami albo mężczyznami, a jednocześnie daje wyjście tym, którym dzisiejszy system każe wpisywać w dokumenty nieprawdę.

Gdzie trzecia rubryka już działa

Najgłośniejszy precedens to Niemcy. Federalny Trybunał Konstytucyjny w Karlsruhe orzekł 10 października 2017 r. (sygn. 1 BvR 2019/16), że prawo o aktach stanu cywilnego, dające wyłącznie wpis „męski” albo „żeński”, narusza prawo do ochrony tożsamości i zakaz dyskryminacji. Sąd nakazał ustawodawcy dopuścić albo trzecią, pozytywną opcję, albo rezygnację z wpisu. Parlament wprowadził od końca 2018 r. oznaczenie „divers” w § 22 ust. 3 ustawy o stanie cywilnym (Personenstandsgesetz) — od tej pory w niemieckim rejestrze można wpisać płeć różnorodną albo nie wpisywać żadnej.

Kilka miesięcy później tę samą drogę przeszła Austria. Tamtejszy Trybunał Konstytucyjny (VfGH) w wyroku z 15 czerwca 2018 r. (G 77/2018) uznał, że wymuszanie wpisu „mężczyzna” lub „kobieta” bez żadnej alternatywy łamie prawo do poszanowania życia prywatnego z art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, która w Austrii ma rangę konstytucyjną. W efekcie w austriackim rejestrze pojawiły się wpisy „divers”, „inter”, „offen” (otwarta) oraz możliwość usunięcia oznaczenia płci.

Najdalej poszła Malta, uznawana za europejskiego lidera w prawach osób LGBT+. Na mocy ustawy o tożsamości płciowej, ekspresji płciowej i cechach płciowych z 2015 r. (GIGESC) każdy uprawniony do maltańskiego dowodu lub paszportu może wybrać oznaczenie „X” zamiast „M” lub „F” — pierwszy taki dokument wydano tam już w styczniu 2018 r. Podobne rozwiązanie ma Islandia: ustawa o autonomii płciowej (nr 80/2019) nakazuje instytucjom publicznym i prywatnym umożliwić neutralny wpis płci, a od 2021 r. osoby niebinarne mogą mieć w dokumentach oznaczenie „X”.

Wspólny mianownik tych czterech krajów jest prosty: w dwóch przypadkach trzecią rubrykę wymusiły sądy konstytucyjne jako wymóg praw człowieka, w dwóch zdecydował o niej sam parlament. Nigdzie nie zniosło to podziału na kobiety i mężczyzn — po prostu dołożono opcję dla tych, którzy się w nim nie mieszczą.

Co proponuje Razem

Wprowadzimy bezpłatną i dostępną tranzycję prawną i medyczną, uprościmy zasady postępowania administracyjnego tej procedury oraz umożliwimy oznaczenie w dokumentach płci innej niż męska i żeńska.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 10 „Polska wolności, równości i solidarności”, partiarazem.pl

W praktyce ostatni fragment tego postulatu oznacza:

Trzecią możliwość w dokumentach — obok „mężczyzna” i „kobieta” oznaczenie płci innej niż męska i żeńska, dla osób, które w binarnym podziale się nie mieszczą.
Rozwiązanie sprawdzone, nie eksperymentalne — wzorowane na porządkach prawnych Niemiec, Austrii, Malty i Islandii, a nie wymyślane od zera.
Zero przymusu dla pozostałych — kobiety i mężczyźni zachowują swoje wpisy bez żadnej zmiany; trzecia rubryka to opcja, nie obowiązek.
Część szerszej, dostępnej procedury — spójnej z uproszczonym, administracyjnym trybem uzgodnienia płci, o którym Razem mówi w tym samym punkcie programu.

Trzecia rubryka i uproszczona zmiana wpisu to dwie strony tej samej sprawy: żeby dokument mówił prawdę o tym, kim jest jego właściciel. Jak dziś wygląda w Polsce nawet zwykłe poprawienie płci na „męską” lub „żeńską” — przez sąd, biegłych i lata — opisujemy w tekście o uzgodnieniu płci.

Wokół tego postulatu narosło najwięcej strachu, podsycanego hasłem o „ideologii gender”. Warto pamiętać, że tym samym straszakiem próbowano w Polsce podważać ochronę kobiet przed przemocą — jak rozkłada ten mit siostrzany serwis: Konwencja antyprzemocowa: co naprawdę jest w dokumencie, którym straszono Polki.

Źródła i dalsza lektura

Bez świeckiego państwa nie ma równości: dlaczego rozdział od kościoła to fundament

Tue, 26 May 2026 09:00:00 +0200

Kiedy mówimy o równości — małżeńskiej, wobec urzędu, wobec lekarza — okazuje się, że blokuje ją nie brak społecznego poparcia, lecz to, że polskie państwo od dekad prowadzi jedno wyznanie za rękę. Dopóki prawo czerpie uzasadnienia z doktryny religijnej, a jeden kościół ma budżetowy przelew i miejsce w klasie, dopóty równość zostaje warunkowa: przysługuje tym, których dominujący światopogląd akceptuje. Rozdział państwa od kościoła nie jest więc osobnym „tematem światopoglądowym" postawionym obok spraw równościowych, lecz warunkiem, na którym te sprawy się opierają.

Przywilej jednego wyznania to nierówność wszystkich

Mechanizm jest prosty i działa na dwa sposoby. Po pierwsze, pieniądz. Fundusz Kościelny powstał w 1950 roku jako rzekoma rekompensata za znacjonalizowane dobra kościelne — z tytułu przejętych nieruchomości, których dawno rozliczyć się nie da. Dziś opłaca głównie składki emerytalne i zdrowotne duchownych. W budżecie na 2025 rok zapisano na niego ponad 275 mln zł — kwotę rekordową w całej historii tej dotacji, po 257 mln zł rok wcześniej (PAP, projekt budżetu na 2025; Demagog, analiza kwoty Funduszu Kościelnego). Do tego dochodzą zwolnienia podatkowe i celne, z których korzystają związki wyznaniowe, a których nie ma stowarzyszenie ani fundacja robiąca to samo obok.

Sam Fundusz to wierzchołek. Łączne wydatki i przychody utracone państwa na rzecz kościołów i związków wyznaniowych partia Razem szacowała już wcześniej na rząd kilku miliardów złotych rocznie (składki katechetów, uczelnie wyznaniowe, zwolnienia podatkowe). Dane szacunkowe, poglądowe — rzędy wielkości, nie kwota z ustawy budżetowej.

Po drugie, obecność w instytucjach. Najbardziej widać ją w szkole. Katecheza jednego wyznania stoi w planie lekcji jak przedmiot, a krzyż wisi w sali, w której siedzą też dzieci niewierzące i innych wyznań. Nawet opinia publiczna przestała to firmować: w badaniu CBOS „Religia w szkołach" religię w szkole publicznej popierało 51% badanych, a sprzeciwiało się jej 43% — najniższe poparcie od pierwszego pomiaru w 1991 roku. Gdy pytać dokładniej, przewaga jest miażdżąca: za religią jako przedmiotem nieobowiązkowym opowiada się 72%, za obowiązkowym ledwie 24% (CBOS, „Religia w szkołach", 2024, komunikat K.097/24). Instytucja publiczna, która faworyzuje jedno wyznanie, po prostu wyklucza wszystkich pozostałych — a wykluczenie ze wspólnoty szkolnej bywa dla dziecka pierwszym doświadczeniem tego, że w tym kraju traktuje się je jak kogoś z doskoku, a nie u siebie.

Co konkretnie znaczy rozdział

Na rozdział państwa od kościoła składa się kilka policzalnych zmian prawnych, a nie sam symboliczny gest. Koniec finansowania jednego wyznania na specjalnych zasadach: zamiast Funduszu Kościelnego i przywilejów — dobrowolny podatek kościelny, który wierny sam wskazuje albo nie wskazuje nikogo, tak jak działa to od dawna w Niemczech czy we Włoszech. Wyprowadzenie katechezy z siatki godzin i symboli religijnych z urzędów, szpitali i szkół. I najważniejsze: zasada, że norma prawna nie może być wywodzona z doktryny religijnej. To ostatnie jest zwornikiem, bo właśnie stąd biorą się realne krzywdy — od klauzuli sumienia, którą lekarz zasłania się przed pacjentką, po prawo aborcyjne pisane pod jeden katechizm. Państwo świeckie nie zakazuje wiary; odbiera jednemu kościołowi prawo pisania ustaw za resztę obywateli.

Warto tu odróżnić kolejność. Konkordat, podpisany w 1993 roku i ratyfikowany dopiero w 1998 (Dz.U. 1998 nr 51 poz. 318, ISAP), do dziś umocowuje uprzywilejowaną pozycję Kościoła katolickiego jako umowa międzynarodowa. Ale gros przywilejów da się ruszyć zwykłą ustawą i decyzją budżetową, bez czekania na renegocjację ze Stolicą Apostolską. Świeckości nie trzeba odkładać do czasu, aż „naród dojrzeje" — jej wprowadzenie jest zadaniem legislacyjnym możliwym do wykonania od zaraz.

Co proponuje Razem

Wprowadzimy rozdział państwa od kościoła: zlikwidujemy Fundusz Kościelny, bonifikaty i inne przywileje kościołów i związków wyznaniowych, w tym te podatkowe. Kościoły i związki wyznaniowe będą finansowane z dobrowolnego podatku kościelnego pobieranego od swoich wiernych. Wycofamy lekcje religii ze szkół oraz symbole religijne z instytucji publicznych.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 1, partiarazem.pl

W praktyce oznacza to cztery konkretne kroki:

Likwidacja Funduszu Kościelnego oraz przywilejów — bonifikat i zwolnień, także podatkowych, którymi związki wyznaniowe różnią się dziś od zwykłych organizacji pozarządowych.
Dobrowolny podatek kościelny — kościoły i związki wyznaniowe finansują się ze składki pobieranej od własnych wiernych, którzy sami decydują, kogo wspierają.
Wycofanie lekcji religii ze szkół — katecheza wraca tam, gdzie jest jej miejsce, poza obowiązkową siatkę godzin szkoły publicznej.
Usunięcie symboli religijnych z instytucji publicznych — urząd, szpital i szkoła zachowują bezstronność światopoglądową wobec wszystkich, których obsługują.

Te postulaty domykają się z resztą programu równościowego dopiero wtedy, gdy widać ich wspólny mianownik: prawo oparte na Konstytucji, a nie na katechizmie. Najostrzej czuć to przy prawach reprodukcyjnych, gdzie klauzula sumienia i doktrynalny zakaz aborcji odbierają kobietom świadczenia, które formalnie im przysługują — co w sieci rozkładamy na czynniki przy okazji aborcji na żądanie do 12. tygodnia. Równość osób LGBT+, równość kobiet i świeckość państwa układają się w jedną linię, a nie w trzy osobne hasła: dopóki jeden światopogląd ma budżet i ustawodawczy przywilej, „równi wobec prawa" pozostaje deklaracją, nie stanem faktycznym.

Źródła i dalsza lektura

Ile naprawdę kosztuje tranzycja — i dlaczego państwo powinno ją refundować

Mon, 25 May 2026 09:00:00 +0200

W Polsce o tym, jak długo trwa tranzycja i ile kosztuje bólu, decyduje w większym stopniu zasobność portfela niż sama medycyna. Prawną stronę sprawy — procedura uzgodnienia płci w dokumentach — opisaliśmy osobno. Tu chodzi o drugą połowę: diagnostykę, hormony, konsultacje i zabiegi, czyli tranzycję medyczną. Wygląda to tak, że osoba, która chce dostosować swoje ciało do tego, kim jest, dostaje od państwa niemal wyłącznie rachunek. Publiczny system prawie się do tego procesu nie przykłada, więc przez lata płaci za wszystko prywatnie — z pensji, z oszczędności, z pożyczek.

Ile to kosztuje — i co z tego pokrywa NFZ

Tranzycja medyczna nie jest jednym zabiegiem, tylko ciągiem świadczeń rozłożonych na lata. Zaczyna się od diagnostyki: konsultacji seksuologicznej i psychiatrycznej, badań, opinii. Potem przychodzi hormonalna terapia zastępcza (HTZ) — leki, które trzeba brać stale, z regularną kontrolą krwi. Część osób decyduje się dodatkowo na zabiegi: od depilacji laserowej, przez operacje w obrębie klatki piersiowej, po zabiegi narządów płciowych. Każdy z tych etapów ma swoją cenę, a że dzieje się głównie w prywatnych gabinetach, ceny są jawne — wystarczy otworzyć cennik dowolnej kliniki.

Dane poglądowe (prywatne cenniki, 2025–2026): pierwsza konsultacja seksuologiczna to zwykle 200–400 zł, opinia seksuologiczna do dalszego procesu bywa wyceniana osobno; comiesięczna hormonalna terapia zastępcza wraz z okresowymi badaniami kontrolnymi to rzędu kilkudziesięciu do ponad stu złotych miesięcznie w skali roku; depilacja laserowa twarzy i ciała to zwykle kilka tysięcy złotych w serii zabiegów; operacje potwierdzające płeć (np. w obrębie klatki piersiowej czy narządów płciowych) to koszt liczony w dziesiątkach tysięcy złotych. Konkretne kwoty zależą od placówki, miasta i zakresu — traktuj je jako rząd wielkości, nie wyliczenie.

Kluczowe jest to, po której stronie tego rachunku stoi państwo. A stoi prawie nigdzie. Publiczna refundacja tranzycji medycznej w Polsce jest wąska i niespójna: nie ma osobnego, jasno opisanego świadczenia „tranzycja”, a to, co bywa pokryte, zależy od kodu rozpoznania, dobrej woli konkretnego lekarza i tego, czy dana czynność da się „podpiąć” pod istniejący koszyk. W praktyce większość osób transpłciowych diagnozę, hormony i zabiegi opłaca prywatnie. Fundacja Trans-Fuzja od lat opisuje to jako jedną z głównych barier: według jej materiałów proces korekty płci w Polsce jest kosztowny i w dużej mierze przerzucony na samą osobę, a rozproszenie procedury po prywatnych gabinetach dodatkowo podbija cenę.

Kiedy o leczeniu decyduje konto, a nie zdrowie

Skutek jest prosty i niesprawiedliwy: tranzycja staje się tym, na co trzeba sobie pozwolić. Osoba z dobrą pensją przechodzi ją szybciej i pełniej; osoba na niższych dochodach rozkłada ją na raty, odkłada zabiegi na „kiedyś”, rezygnuje z części świadczeń albo bierze pożyczkę. Bariera jest tym dotkliwsza, że dotyka grupy, która i tak częściej niż reszta społeczeństwa mierzy się z dyskryminacją na rynku pracy — a więc z niższymi i mniej pewnymi dochodami. Kampania Przeciw Homofobii w kolejnych edycjach raportu o sytuacji osób LGBTA w Polsce pokazuje, jak przemoc, wykluczenie i gorszy dostęp do zatrudnienia przekładają się na sytuację ekonomiczną tej społeczności.

Nakłada się na to jeszcze jedno. Nieleczona albo wleczona latami niezgodność płci to nie jest problem „kosmetyczny” — to realny ciężar dla zdrowia psychicznego, dobrze opisany w badaniach nad zdrowiem osób transpłciowych. Kiedy dostęp do leczenia zależy od zasobności portfela, państwo tak naprawdę oszczędza na jednym etapie, żeby zapłacić — ludzkim kosztem i wydatkami systemu — na innym. To ta sama logika, którą widać w całej ochronie zdrowia: gdy o kolejności i dostępie decyduje pozycja zamiast potrzeby, pozorna oszczędność zamienia się w realnie wyższy koszt — ludzki i systemowy.

Co daje refundacja

Refundowana tranzycja medyczna to nie przywilej, tylko wyrównanie dostępu. Gdy diagnostyka, hormony i niezbędne zabiegi wchodzą do publicznego koszyka świadczeń, znika najważniejsza bariera — cena. O tym, kto i kiedy się leczy, przestaje decydować stan konta. Znika też patologiczny bodziec, żeby oszczędzać na sobie: odkładać badania kontrolne przy HTZ, kupować hormony bez opieki lekarza, ciągnąć proces latami. Świadczenie ujęte w system to również świadczenie kontrolowane co do jakości i bezpieczeństwa — z jasną ścieżką, standardem i odpowiedzialnością placówki, a nie loterią prywatnych gabinetów.

Najważniejsze jest jednak to, co refundacja mówi wprost: że opieka nad osobą transpłciową jest normalnym elementem ochrony zdrowia, a nie towarem z górnej półki. Dokładnie tak stawia sprawę filar praw człowieka Partii Razem, mówiąc o „godnej, przystępnej i refundowanej przez państwo procedurze uzgodnienia płci”.

Co proponuje Razem

Wprowadzimy bezpłatną i dostępną tranzycję prawną i medyczną, uprościmy zasady postępowania administracyjnego tej procedury oraz umożliwimy oznaczenie w dokumentach płci innej niż męska i żeńska.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 10 „Polska wolności, równości i solidarności”, partiarazem.pl

W części medycznej oznacza to kilka konkretnych zmian:

Bezpłatna i dostępna tranzycja medyczna — diagnostyka, hormonalna terapia zastępcza i niezbędne zabiegi jako refundowane świadczenie, a nie prywatny rachunek.
Koniec bariery kosztów — o tempie i zakresie leczenia decyduje potrzeba zdrowotna i decyzja pacjenta z lekarzem, nie zasobność portfela.
Godna procedura zgodna z filarem praw człowieka — „godna, przystępna i refundowana przez państwo”, bez upokarzania i bez zbędnych barier.
Uproszczona i spójna ścieżka — leczenie prowadzone w publicznym systemie, z jasnym standardem, zamiast rozproszenia po prywatnych gabinetach.
Równe traktowanie w ochronie zdrowia — opieka nad osobami transpłciowymi jako zwykły element systemu, a nie świadczenie „poza koszykiem”.

Na przykładzie tranzycji medycznej widać, czy ochrona zdrowia jest naprawdę równa dla wszystkich, czy tylko dla tych, których na nią stać. O tym, że o dostępie do leczenia nie może decydować pozycja ani pieniądze, pisze siostrzany serwis: Równi i równiejsi w kolejce do lekarza.

Źródła i dalsza lektura

Homofobiczny atak to dla kodeksu karnego „zwykłe pobicie”

Sun, 24 May 2026 09:00:00 +0200

Kiedy dwóch mężczyzn zostaje pobitych na ulicy za to, że szli trzymając się za ręce, a napastnik wykrzykuje przy tym, kim według niego są, na komisariacie ten sam czyn można opisać dwojako: jako pobicie „na tle nieporozumienia” albo jako atak, którego jedynym powodem była orientacja ofiar. Dla polskiego kodeksu karnego ta różnica dziś nie istnieje. Motywacja homo- i transfobiczna nie jest w nim żadną osobną kategorią — w przeciwieństwie do nienawiści rasowej, narodowej czy wyznaniowej, które prawo traktuje znacznie poważniej. Razem chce tę lukę zamknąć.

Co kodeks widzi, a czego nie widzi

Polskie prawo karne zna pojęcie przestępstwa z nienawiści — tylko wąsko. Art. 119, art. 256 i art. 257 kodeksu karnego ścigają stosowanie przemocy i gróźb, publiczne nawoływanie do nienawiści oraz znieważenie — ale wyłącznie wtedy, gdy powodem jest „przynależność narodowa, etniczna, rasowa, polityczna, wyznaniowa” albo bezwyznaniowość. Katalog jest zamknięty. Nie ma w nim ani słowa o orientacji seksualnej i tożsamości płciowej.

W praktyce oznacza to, że atak na człowieka za to, że jest gejem albo osobą transpłciową, prawo widzi jak każde inne pobicie, groźbę czy zniewagę — bez okoliczności obciążającej, jaką jest nienawistny motyw, i bez trybu ścigania z urzędu, który przysługuje ofiarom rasizmu czy antysemityzmu. Na tę samą lukę od lat zwraca uwagę Rzecznik Praw Obywatelskich, który postuluje rozszerzenie art. 256 i 257 k.k. o kolejne przesłanki, w tym orientację seksualną i tożsamość płciową. Kolejne projekty nowelizacji wędrują przez Sejm od lat i wciąż nie stały się prawem.

To nie jest spór o symbole ani o „szczególne przywileje”. Chodzi o to, że system karny inaczej reaguje na przemoc, gdy jej sprawca celuje w ludzi za coś, czego nie mogą i nie muszą zmieniać. Nienawistny motyw jest sygnałem, że ofiarą mógł paść każdy z danej grupy — i że po jednym ataku strach obejmuje wszystkich. Prawo karne uznaje ten mechanizm przy rasizmie i antysemityzmie, natomiast przy homofobii i transfobii traktuje go tak, jakby nie istniał.

Co to znaczy dla ofiar

Skutek luki widać w liczbach. Z badania Agencji Praw Podstawowych UE wynika, że 15 proc. osób LGBTI w Polsce doświadczyło ataku fizycznego lub na tle seksualnym w ciągu pięciu lat przed badaniem — wobec 11 proc. średnio w całej Unii — a na policję zgłosiło taki atak zaledwie 12 proc. z nich. Reszta milczy: bo się boi, bo nie wierzy, że coś z tego wyniknie, albo dlatego, że zgłoszenie oznacza kolejne upokorzenie.

Polskie dane są jeszcze bardziej dojmujące. Z raportu Kampanii Przeciw Homofobii „Sytuacja społeczna osób LGBTA w Polsce” wynika, że spośród osób, które doświadczyły przemocy fizycznej, na policję zgłosiło ją tylko 8,2 proc., a ponad połowa zgłaszających była przez policję zniechęcana do złożenia zawiadomienia. Kiedy prawo nie nazywa nienawistnego motywu po imieniu, funkcjonariusz nie ma nawet rubryki, w której mógłby go odnotować — a ofiara nie ma powodu wierzyć, że jej sprawa zostanie potraktowana poważnie.

Ta obojętność ma w Polsce długą historię. Podczas milicyjnej akcji „Hiacynt” w latach 1985–1987 Służba Bezpieczeństwa zebrała dane na temat około 11 tysięcy mężczyzn, zakładając „różowe teczki” i traktując orientację jako narzędzie szantażu. Państwo, które kiedyś samo prześladowało osoby nieheteronormatywne, przez kolejne dekady nie zdobyło się na to, by objąć je taką samą ochroną przed przemocą, jaką daje innym grupom. Luka w kodeksie to ostatni, formalny ślad tego zaniechania.

Przemoc motywowana nienawiścią nie jest przy tym problemem wyłącznie osób LGBT+ — to ten sam mechanizm, który uderza w kobiety, i ta sama walka o to, by państwo stawało po stronie zaatakowanych, a nie sprawców. Pisze o tym siostrzany serwis poświęcony prawom kobiet: Sprawca zostaje, ofiara ucieka. Co Razem chce zmienić w ochronie przed przemocą domową.

Co proponuje Razem

Uwzględnimy przesłankę orientacji seksualnej i tożsamości płciowej w przepisach dotyczących ochrony przed przestępstwami z nienawiści.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności” (pkt 4), partiarazem.pl

W programie Razem zapisano to jeszcze dobitniej: przestępstwa motywowane homofobiczną i transfobiczną nienawiścią mają być karane tak jak zbrodnie rasistowskie czy antysemickie. W praktyce oznacza to kilka konkretów:

Dopisanie orientacji i tożsamości płciowej do katalogu przesłanek w przepisach o przestępstwach z nienawiści — tak, by art. 119, 256 i 257 k.k. chroniły także osoby LGBT+.
Nienawistny motyw jako okoliczność obciążająca — atak „za to, kim jesteś” ma być traktowany surowiej niż zwykłe pobicie, a nie identycznie.
Ściganie z urzędu, żeby ciężar wszczęcia sprawy nie spoczywał wyłącznie na ofierze, która często jest zbyt zastraszona, by walczyć sama.
Zakaz tzw. terapii konwersyjnych i realne zwalczanie dyskryminacji w pracy oraz w dostępie do usług, ochrony zdrowia, edukacji i zabezpieczenia społecznego — bo przemoc fizyczna jest tylko najostrzejszym końcem tego samego kontinuum.

Jeśli państwo poważnie traktuje nienawiść jako motyw zbrodni, nie może robić przy tym wyjątku dla jednej grupy obywateli. Dopóki kodeks nie wskaże nienawistnego motywu wprost, homofobiczny atak pozostanie w oczach prawa „zwykłym pobiciem” — zmieni to dopiero uzupełnienie przepisów.

Źródła i dalsza lektura

Dzieci, które już są: rodziny tęczowe bez ochrony prawnej

Sat, 23 May 2026 09:00:00 +0200

W polskich domach rosną dzieci, które mają dwoje rodziców, a prawo widzi tylko jedno z nich. Jedna matka rodzi albo jeden ojciec zostaje wpisany do aktu urodzenia — to rodzic prawny. Druga osoba, która karmi, odprowadza do przedszkola, siedzi po nocach przy gorączce i podpisuje się na kartkach z wywiadówek, w oczach urzędu jest nikim. Nazywamy ją rodzicem społecznym, bo innego słowa prawo dla niej nie ma. Razem chce to uporządkować u źródła: dać takim rodzinom prawo do adopcji i jasne reguły opieki nad dzieckiem, także wtedy, gdy dorosłym coś się w życiu psuje.

Co się dzieje, gdy umiera rodzic prawny

Dopóki wszystko idzie dobrze, brak dokumentu bywa niewidzialny. Problem wybucha w najgorszym możliwym momencie — kiedy jedyny prawny rodzic dziecka umiera. Wtedy okazuje się, że osoba, która wychowywała je przez całe jego życie, nie ma do niego żadnego automatycznego prawa.

Opieka. Prawo nie przekazuje dziecka pod skrzydła drugiego rodzica z mocy samego faktu, że to on je wychował. Sprawą zajmuje się sąd rodzinny, a w grze pojawiają się krewni biologiczni zmarłego albo — w najgorszym scenariuszu — piecza zastępcza. Dziecko, które zna tylko jeden dom, może zostać z niego wyrwane, bo osoba, którą kocha, formalnie jest mu obca.
Dziedziczenie. Rodzic społeczny i wychowywane przez niego dziecko nie dziedziczą po sobie z ustawy. Bez testamentu dziecko nie dostanie nic po człowieku, który je utrzymywał; z testamentem trafi do najdalszej, trzeciej grupy podatkowej z najwyższą stawką — jak po obcym (ustawa o podatku od spadków i darowizn, ISAP).
Decyzje i dokumenty. Za życia rodzic społeczny nie jest z urzędu najbliższą rodziną: przy szpitalnym łóżku musi tłumaczyć, kim jest, a jego zgoda na zabieg czy wgląd w dokumentację bywa kwestionowana. Dzieci z zagranicznymi aktami urodzenia, w których wpisano dwie matki lub dwóch ojców, latami nie mogą uzyskać PESEL-u ani polskiego dowodu — urzędy odmawiają transkrypcji takich aktów, a Rzecznik Praw Obywatelskich od lat upomina się w ich sprawie (RPO — polskie dokumenty dla dzieci z zagranicznych związków osób jednej płci; uchwała 7 sędziów NSA z 2 grudnia 2019 r. o niedopuszczalności transkrypcji).

To nie są przypadki jednostkowe.

Dane poglądowe (szacunek): według Kampanii Przeciw Homofobii i Stowarzyszenia Lambda Warszawa w Polsce w rodzinach tworzonych przez osoby LGBT+ wychowuje się co najmniej 50 tysięcy dzieci. To rząd wielkości, nie dokładna statystyka — takich rodzin nikt oficjalnie nie liczy, bo prawo ich nie widzi (KPH, „Sytuacja społeczna osób LGBTA w Polsce", raport za lata 2019–2020, PDF).

Adopcja i współdzielenie opieki naprawiają to u korzenia

Rozwiązanie jest zaskakująco proste i od dawna działa w innych krajach. Nazywa się adopcją przez drugiego rodzica: państwo pozwala rodzicowi społecznemu formalnie przysposobić dziecko, które i tak już wychowuje. Dziecko dostaje wtedy dwoje prawnych rodziców zamiast jednego opiekuna z pełnią praw i drugiego bez żadnych. Znika większość opisanych wyżej pułapek naraz — dziedziczenie, decyzje medyczne, dokumenty, a przede wszystkim pewność, że po śmierci jednego rodzica dziecko zostanie z drugim.

Polskie prawo takiej ścieżki dziś nie przewiduje. Wspólna adopcja jest zastrzeżona dla małżeństw, a że pary jednopłciowe nie mogą u nas zawrzeć małżeństwa, są z niej wyłączone. W rankingu równości ILGA-Europe kategoria rodziny, obejmująca właśnie uznanie związków i prawo do adopcji, to obszar, w którym Polska ma 0 punktów — najniższy możliwy wynik (ILGA-Europe, Rainbow Map: Polska).

Druga część układanki dotyczy sytuacji, gdy związek się rozpada. Dziś po rozstaniu rodziców tej samej płci dziecko wpada w prawną próżnię: rodzica społecznego nie obejmują żadne reguły opieki ani obowiązek alimentacyjny, choćby był z dzieckiem związany najsilniej. Współdzielenie opieki po rozpadzie związku zamyka tę lukę — chroni więź dziecka z obojgiem opiekunów i obarcza ich egzekwowalnymi obowiązkami wobec dziecka, nie ograniczając się do przyznania praw.

Co proponuje Razem

Wprowadzimy pełną równość małżeńską bez względu na płeć — zapewnimy prawo do dziedziczenia i adopcji, obowiązek opieki i obowiązek alimentacyjny, a także współdzielenie opieki nad dziećmi po rozpadzie związku.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 10 „Polska wolności, równości i solidarności” — pkt 2, partiarazem.pl

Dla dzieci wychowywanych przez pary jednopłciowe stoją za tym trzy konkretne zmiany:

Prawo do adopcji — rodzic społeczny może formalnie przysposobić dziecko, które wychowuje, a dziecko zyskuje dwoje prawnych rodziców z pełną więzią, dziedziczeniem i prawem do decyzji.
Obowiązek opieki — troska o dziecko przestaje być kwestią dobrej woli i staje się zobowiązaniem, którego prawo może dochodzić; po śmierci jednego rodzica drugi nie musi walczyć w sądzie o własne dziecko.
Współdzielenie opieki po rozpadzie związku — gdy dorośli się rozstają, dobro dziecka chronią jasne reguły opieki i alimentacji, a nie prawna pustka.

Program ujmuje to w filarze praw człowieka bez owijania w bawełnę: „Miłość nie wyklucza, a wszystkie rodziny są równe. Każda para będzie miała prawo wziąć ślub i wychowywać dzieci". Adopcja i współdzielenie opieki to część szerszej zmiany, jaką jest równość małżeńska — bo trudno oddzielić prawo dwojga dorosłych do bycia rodziną od prawa ich dzieci do bezpieczeństwa.

Te same reguły, które chronią dziecko po rozpadzie związku jego rodziców, mają dziś zbyt wiele dziur także w rodzinach różnopłciowych — o tym, że niepłacenie na dziecko to forma przemocy ekonomicznej, a Fundusz Alimentacyjny powinien obejmować wszystkie rodziny, pisze siostrzana redakcja: Fundusz Alimentacyjny dla wszystkich rodzin.

Źródła i dalsza lektura

Żeby zmienić płeć w dokumentach, przez trzydzieści lat trzeba było pozwać własnych rodziców

Fri, 22 May 2026 09:00:00 +0200

Uzgodnienie płci w dokumentach to w Polsce jedna z niewielu spraw urzędowych, których nie da się załatwić w urzędzie. Nie ma formularza, nie ma okienka, nie ma ustawy. Osoba transpłciowa, która chce, żeby jej dowód, numer PESEL i akt urodzenia mówiły to, co ona sama wie o sobie od lat, musi iść do sądu. A przez większą część ostatnich trzech dekad musiała w tym sądzie zrobić coś, co brzmi jak pomyłka pisarska: pozwać własnych rodziców.

Sprawa, której nie załatwisz w urzędzie — tylko w sądzie

Polskie prawo do dziś nie zna procedury prawnego uzgodnienia płci. Nie ma przepisu, który by mówił, jak to zrobić, do kogo się zwrócić i na jakich warunkach. Tę lukę wypełniło jeszcze w 1989 roku orzecznictwo Sądu Najwyższego, które kazało traktować sprawę jak zwykły spór cywilny — powództwo o ustalenie z art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego. A skoro to spór, ktoś musi być pozwany. Sądy uznały, że po drugiej stronie stają rodzice — bo to na podstawie ich oświadczenia wpisano płeć do aktu urodzenia. Regułę tę Sąd Najwyższy potwierdzał jeszcze w wyroku z 10 stycznia 2019 r. (sygn. II CSK 371/18).

W praktyce wyglądało to tak, że dorosły człowiek musiał wnieść pozew przeciwko matce i ojcu — nierzadko przeciwko rodzicom, którzy go wspierali i którzy występowali w sądzie tylko po to, żeby się z pozwem zgodzić. Gdy rodzice nie żyli albo relacja była zerwana, sąd ustanawiał kuratora, a proces ciągnął się dłużej. Do tego dochodziły rozprawy, opinie biegłych seksuologów i psychiatrów oraz miesiące, częściej lata oczekiwania.

Dane poglądowe (koszty procesu, 2025): na drogę sądową składa się opłata od pozwu, honoraria biegłych sporządzających opinie o tożsamości płciowej oraz zwykle koszt pełnomocnika — łącznie realnie kilka tysięcy złotych. Konkretna kwota zależy od sądu, liczby opinii i tego, czy sprawa jest sporna.

Skutek tej prowizorki widać w europejskich zestawieniach. W rankingu ILGA-Europe Rainbow Map 2025 Polska zdobyła 21% i zajęła 39. miejsce — jedno z najniższych na kontynencie, w dużej mierze właśnie dlatego, że nie ma u nas ustawowej, przewidywalnej procedury uzgodnienia płci, a kilka kategorii praw człowieka Polska ma wciąż wyzerowanych.

Ustawa była o krok, a Sąd Najwyższy załatał tylko jeden absurd

Najbliżej rozwiązania byliśmy w 2015 roku. Sejm uchwalił wtedy ustawę o uzgodnieniu płci, która przenosiła całą sprawę z sali sądowej do prostszej, wnioskowej procedury. Prezydent Andrzej Duda zawetował ją 2 października 2015 r. — było to jego pierwsze weto, a Sejm go nie odrzucił. Ustawa nie weszła w życie i temat na lata zniknął z parlamentu.

Jeden z najbardziej upokarzających elementów tej drogi zniknął dopiero niedawno. Sąd Najwyższy w uchwale całej Izby Cywilnej z 4 marca 2025 r. (sygn. III CZP 6/24) odstąpił od zasady z 1989 roku i orzekł, że nie trzeba już pozywać rodziców: sprawę rozpatruje się teraz w postępowaniu nieprocesowym, w którym uczestniczy sam wnioskodawca i ewentualnie jego małżonek. To realna ulga — ale wciąż tylko łata na braku ustawy. Nadal jest to postępowanie sądowe, nadal wymaga opinii biegłych, nadal kosztuje i nadal zależy od oceny konkretnego składu. Rzecznik Praw Obywatelskich, który od lat monitoruje te sprawy, sam to podkreśla: niezmienny pozostaje postulat ustanowienia odpowiednich regulacji ustawowych. Sąd Najwyższy może poprawić praktykę orzeczniczą, ale nie zastąpi ustawodawcy w napisaniu samej ustawy.

Jak to powinno wyglądać

Uzgodnienie płci nie jest sporem, który ktoś wygrywa, a ktoś przegrywa — jest potwierdzeniem stanu oczywistego dla samej osoby, który państwo ma po prostu odnotować w dokumentach, tak jak odnotowuje zmianę nazwiska czy miejsca zamieszkania. Nie ma powodu, żeby wymagało to procesu, biegłych i kilku tysięcy złotych. W krajach, które mają to poukładane, wystarcza wniosek złożony przed urzędnikiem, rozpatrywany w rozsądnym terminie, bez upokarzającego dowodzenia własnej tożsamości przed sądem. Procedura powinna być tania albo bezpłatna, przewidywalna i dostępna również dla osoby, która nie stać na prawnika.

Co proponuje Razem

Wprowadzimy bezpłatną i dostępną tranzycję prawną i medyczną, uprościmy zasady postępowania administracyjnego tej procedury oraz umożliwimy oznaczenie w dokumentach płci innej niż męska i żeńska.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 10 „Polska wolności, równości i solidarności”, partiarazem.pl

W praktyce oznacza to koniec sądowej prowizorki i kilka konkretnych zmian:

Uzgodnienie płci jako sprawa administracyjna, nie sądowa — załatwiana na wniosek, bez pozywania kogokolwiek i bez procesu.
Bezpłatnie i dostępnie — bez bariery kosztów biegłych i pełnomocnika, tak żeby o dostępie do własnych dokumentów nie decydowała zasobność portfela.
Godna i refundowana procedura także po stronie medycznej — zgodnie z filarem praw człowieka, który mówi o „godnej, przystępnej i refundowanej przez państwo procedurze uzgodnienia płci".
Możliwość oznaczenia w dokumentach płci innej niż męska i żeńska — dla osób, które w binarnym podziale się nie mieszczą.
Koniec dyskryminacji osób transpłciowych — w dostępie do pracy, usług, edukacji i ochrony zdrowia, a przestępstwa z nienawiści motywowane tożsamością płciową traktowane tak samo poważnie jak inne.

Prawna strona uzgodnienia płci to jedno; druga to medycyna. Tranzycja medyczna powinna być refundowanym świadczeniem dostępnym na równych zasadach, a nie zależeć od zasobności portfela ani od życzliwości kolejnego lekarza. O tym, że o dostępie do leczenia nie może decydować pozycja ani pieniądze, pisze siostrzany serwis: Równi i równiejsi w kolejce do lekarza.

Źródła i dalsza lektura

Ślub wzięty za granicą, w Polsce nieważny: luka prawna wokół transkrypcji

Thu, 21 May 2026 09:00:00 +0200

Gdy dwaj mężczyźni biorą ślub w Berlinie i po powrocie proszą polski urząd stanu cywilnego o wpisanie niemieckiego aktu małżeństwa do ksiąg — tak jak rutynowo wpisuje się akt urodzenia dziecka urodzonego za granicą — spotykają się z odmową. Dla polskiego prawa ich małżeństwo jest pustym miejscem: nie zostało unieważnione, bo nigdy nie zaczęło tu istnieć. Ta szczelina między życiem a rejestrem potrafi ciągnąć się latami, a domyka ją tylko jedno rozwiązanie — pełna równość małżeńska, którą Razem ma zapisaną w programie.

Na czym polega luka

Transkrypcja to nic więcej niż przeniesienie zagranicznego aktu stanu cywilnego do polskiego rejestru. Przy urodzeniach i zgonach dokonuje się jej rutynowo. Przy małżeństwie dwóch osób tej samej płci kierownik urzędu odmawia, powołując się na art. 107 prawa o aktach stanu cywilnego — który każe odmówić wpisu sprzecznego z podstawowymi zasadami porządku prawnego — oraz na art. 18 Konstytucji, definiujący małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny.

Przez lata polskie sądownictwo administracyjne tę odmowę podtrzymywało. Wojewódzkie sądy administracyjne oddalały skargi, a Naczelny Sąd Administracyjny w orzeczeniach z lat 2018–2020 przyjmował, że skoro polski porządek prawny nie zna małżeństwa jednopłciowego, to nie ma czego wpisać do rejestru (baza orzeczeń NSA). Skutek dla pary jest namacalny: mieszka w Polsce, prowadzi wspólny dom, ale nie ma jak wykazać przed żadnym urzędem, że w ogóle jest małżeństwem. Bez wpisu w rejestrze nie istnieje dokument, którym można by to udowodnić.

Europa mówiła to od dawna

Presja szła z zewnątrz i narastała. Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku Coman (sprawa C-673/16, 2018) orzekł, że państwo członkowskie musi uznać małżeństwo jednopłciowe zawarte legalnie w innym kraju Unii co najmniej po to, by przyznać prawo pobytu małżonkowi — nie ma jednak obowiązku wprowadzać takiego małżeństwa do własnego prawa.

Osobną linię wyznaczył Europejski Trybunał Praw Człowieka. W sprawie Orlandi przeciwko Włochom (001-179547, 2017) uznał, że odmowa jakiegokolwiek uznania małżeństw jednopłciowych zawartych za granicą narusza art. 8 Konwencji, czyli prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego. W wyroku Wielkiej Izby Fedotova przeciwko Rosji (001-222750, 2023) Trybunał poszedł dalej i uznał, że na państwie ciąży pozytywny obowiązek zapewnienia parom jednopłciowym jakiejś formy prawnego uznania związku.

Punktem zwrotnym dla Polski był wyrok TSUE z 25 listopada 2025 r. (sprawa C-713/23), zapadły wprost na tle polskiej sprawy — dwóch obywateli, którzy wzięli ślub w Niemczech. Trybunał orzekł, że Polska ma obowiązek uznać skutki prawne takiego małżeństwa, w tym w drodze transkrypcji, choć nadal nie musi wprowadzać małżeństw jednopłciowych do krajowego porządku. Kilka miesięcy później, 20 marca 2026 r., NSA po raz pierwszy nakazał warszawskiemu urzędowi stanu cywilnego dokonać wpisu (sygn. II OSK 216/21), stwierdzając, że art. 18 Konstytucji nie jest bezwzględną przeszkodą dla uznania ślubu zawartego w innym państwie UE (relacja PAP).

Wyrok to jeszcze nie prawo

Każde z tych rozstrzygnięć jest wygraną — i żadne nie zamyka sprawy. Uznanie wywalcza się tu pojedynczo, w postępowaniu, które od złożenia wniosku do prawomocnego wyroku potrafi ciągnąć się kilka lat. Transkrypcja przenosi do rejestru sam dokument, ale nie nadaje parze statusu małżonków w polskim prawie rodzinnym z całym pakietem skutków — wspólne rozliczenie podatku czy dziedziczenie na prawach małżonka pozostają odrębnymi, spornymi kwestiami. A najprostsza droga, jaką ma każda para różnopłciowa — po prostu wziąć ślub na miejscu — dla par jednopłciowych wciąż jest zamknięta.

Wpis do rejestru na podstawie wyroku sądu rozwiązuje sprawę jednej pary. Dopóki ustawa nie przewiduje małżeństwa jednopłciowego, każda kolejna para zaczyna swoją drogę od nowa — od odmowy w okienku. Wyrok sądu rozwiązuje problem jednej pary, podczas gdy ustawa objęłaby wszystkie pary jednocześnie.

Co proponuje Razem

Razem nie zatrzymuje się na łataniu luki pojedynczymi wyrokami. Program idzie do źródła problemu.

Wprowadzimy pełną równość małżeńską bez względu na płeć — zapewnimy prawo do dziedziczenia i adopcji, obowiązek opieki i obowiązek alimentacyjny, a także współdzielenie opieki nad dziećmi po rozpadzie związku.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 2, partiarazem.pl

Sedno tego postulatu jest proste: gdy dwie osoby tej samej płci mogą zawrzeć małżeństwo w Polsce, pytanie o transkrypcję ślubu z zagranicy w dużej mierze traci ostrość — nie trzeba wywalczać uznania czegoś, co wolno zawrzeć na miejscu. Pełna równość małżeńska oznacza jedną, znaną wszystkim instytucję, a nie osobną, słabszą formę:

Dziedziczenie i adopcja na równych zasadach — partner z mocy prawa jest spadkobiercą ustawowym, a dziecko może mieć formalnie dwoje rodziców.
Obowiązek opieki i alimentacji — równość to również zobowiązania: wzajemne wsparcie i alimenty na tych samych warunkach, co w każdym małżeństwie.
Współdzielenie opieki po rozstaniu — gdy związek się rozpada, dobro dziecka chronią jasne reguły, a nie prawna próżnia.
Jeden status dla wszystkich par — te same słowa w akcie znaczą to samo, niezależnie od płci małżonków, i nie zależą od tego, czy uda się wygrać proces.

To ta sama zasada, którą filar praw człowieka ujmuje wprost: miłość nie wyklucza, a wszystkie rodziny są równe. Piszemy o niej szerzej w tekście o tym, czym w praktyce jest pełna równość małżeńska. Ten sam front godności i równych praw — od cielesnej autonomii po ochronę przed przemocą motywowaną nienawiścią — prowadzą nasze siostrzane redakcje, między innymi w tekście o konwencji antyprzemocowej.

Źródła i dalsza lektura

Równość małżeńska w praktyce: co realnie zmienia się w życiu pary

Wed, 20 May 2026 09:00:00 +0200

Wyobraźmy sobie dwie osoby, które od dwunastu lat prowadzą wspólny dom, spłacają razem kredyt i opiekują się nawzajem w chorobie. W świetle polskiego prawa pozostają dla siebie obcymi ludźmi. Nie odziedziczą po sobie majątku bez testamentu, a z testamentem zapłacą najwyższą stawkę podatku. Nie rozliczą wspólnie podatku. Przy szpitalnym łóżku muszą tłumaczyć personelowi, kim właściwie są dla pacjenta. Razem chce zamknąć tę lukę u samego źródła — wprowadzić pełną równość małżeńską bez względu na płeć, razem z całym pakietem praw i obowiązków, jakie z małżeństwem się wiążą.

Czego dziś nie mają pary jednopłciowe

Polska należy do wąskiej grupy państw Unii, w których związek dwóch osób tej samej płci nie ma żadnego statusu prawnego — nie istnieje ani małżeństwo, ani instytucja partnerstwa. To nie jest kwestia „papierka”: brak uznania oznacza konkretne, wymierne pozbawienie praw, które parom różnopłciowym przysługują z automatu.

Dziedziczenie. Bez ślubu partner nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych — jeśli nie ma testamentu, nie dziedziczy nic, a majątek przechodzi na dalszą rodzinę zmarłego. Nawet z testamentem partner traktowany jest jak osoba obca, czyli III grupa podatkowa z najwyższą stawką, podczas gdy małżonek korzysta z pełnego zwolnienia (ustawa o podatku od spadków i darowizn, ISAP).
Wspólne rozliczenie podatku. Preferencyjne rozliczenie PIT przysługuje wyłącznie małżonkom — para bez ślubu nie ma do niego dostępu, choćby dzieliła budżet od lat (ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych, ISAP).
Informacja medyczna i decyzje. Bez formalnego związku partner nie jest z urzędu traktowany jako najbliższa rodzina. Dostęp do informacji o stanie zdrowia czy udział w decyzjach zależy od wcześniejszego pisemnego upoważnienia, a w praktyce bywa kwestionowany akurat wtedy, gdy liczy się najbardziej.
Opieka nad dzieckiem. Dziecko wychowywane przez parę jednopłciową ma w świetle prawa tylko jednego rodzica. Drugi opiekun — ten, który codziennie odbiera je ze szkoły — nie ma prawa do adopcji ani formalnej więzi, a po rozstaniu pary nie obejmują go żadne reguły współdzielenia opieki czy alimentacji.

Mit kontra fakt

Wokół równości małżeńskiej narosło kilka przekonań, które przy zderzeniu z przepisami się nie bronią.

Mit	Fakt
„To wszystko można załatwić pełnomocnictwami i testamentem.”	Pełnomocnictwo wygasa z chwilą śmierci, testament nie daje zwolnienia z podatku, a żaden akt notarialny nie zastąpi wspólnego rozliczenia ani statusu najbliższej rodziny. To rozwiązania zastępcze, które nie dają tego, co status równego małżeństwa.
„Chodzi o same przywileje dla wybranej grupy.”	Równość małżeńska to także obowiązki: wzajemna opieka, obowiązek alimentacyjny i współdzielenie opieki nad dziećmi po rozstaniu. Prawa i zobowiązania idą w parze.
„Wystarczą związki partnerskie w okrojonej formie.”	Razem proponuje pełną równość małżeńską — jedną instytucję, w której te same prawa znaczą to samo dla każdej pary, zamiast osobnej, słabszej formy.
„Prawie nikt tego w Polsce nie chce.”	Legalizację związków jednopłciowych popiera już większość badanych, a małżeństwa — 44 procent, i odsetek ten rośnie z każdym pomiarem.

Polska na tle Europy

Skala zapóźnienia jest mierzalna. W corocznym rankingu równości ILGA-Europe, Rainbow Map 2025, Polska uzyskała 21 proc. i zajęła 39. miejsce spośród badanych państw — jedno z najniższych w Europie (ILGA-Europe, Rainbow Map 2025). W kategorii rodziny, obejmującej uznanie związków i małżeństw, nasz wynik to 0 punktów — tyle samo co w kilku państwach spoza Unii, i najniższy możliwy do osiągnięcia (Kampania Przeciw Homofobii o Rainbow Map 2025). W tym samym czasie sądy — od Europejskiego Trybunału Praw Człowieka po rodzimą administrację — coraz częściej wytykają Polsce, że brak jakiegokolwiek uznania takich związków narusza prawa ich uczestników.

Czego chcą Polki i Polacy

Prawo rozjeżdża się tu z nastrojami społecznymi. W badaniu CBOS z sierpnia 2024 r. legalizację związków partnerskich osób tej samej płci poparło po raz pierwszy w historii tych pomiarów ponad 50 proc. ankietowanych, a małżeństwa jednopłciowe — 44 proc., o dziesięć punktów więcej niż w 2021 roku (CBOS, komunikat nr 88/2024). Adopcję dzieci przez pary jednopłciowe popiera na razie mniejszość, blisko jednej czwartej badanych — to obszar, w którym opinie zmieniają się najwolniej, choć również przesuwają się z roku na rok. Najmocniej za równością opowiadają się młodsze roczniki, dla których wspólne życie dwóch kobiet czy dwóch mężczyzn jest po prostu częścią codzienności.

Co proponuje Razem

Wprowadzimy pełną równość małżeńską bez względu na płeć — zapewnimy prawo do dziedziczenia i adopcji, obowiązek opieki i obowiązek alimentacyjny, a także współdzielenie opieki nad dziećmi po rozpadzie związku.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Polska wolności, równości i solidarności”, partiarazem.pl

Za tym zdaniem stoją cztery konkretne rozstrzygnięcia, które razem tworzą jedną instytucję:

Dziedziczenie na równych zasadach — partner z mocy prawa staje się spadkobiercą ustawowym i korzysta z tych samych zwolnień podatkowych co każdy inny małżonek.
Prawo do adopcji — dziecko może mieć formalnie dwoje rodziców, a nie jednego opiekuna prawnego i drugiego bez żadnego statusu.
Obowiązek opieki i alimentacji — równość to również zobowiązania: wzajemne wsparcie w chorobie i obowiązek alimentacyjny na tych samych warunkach, co w każdym małżeństwie.
Współdzielenie opieki nad dziećmi po rozstaniu — gdy związek się rozpada, dobro dziecka chronią jasne reguły opieki, a nie prawna próżnia.

Program zapowiada przy tym coś więcej niż zbiór uprawnień. Filar praw człowieka ujmuje to wprost: „Miłość nie wyklucza, a wszystkie rodziny są równe. Każda para będzie miała prawo wziąć ślub i wychowywać dzieci”. Równość małżeńska jest częścią szerszego frontu na rzecz godności i równych praw, który łączy się z walką o cielesną autonomię i ochronę przed przemocą motywowaną nienawiścią — piszą o niej nasze siostrzane redakcje, między innymi w tekście o konwencji antyprzemocowej i ochronie przed przemocą. Ta sama zasada mówi, że o założeniu rodziny rozstrzyga łącząca ludzi miłość, niezależnie od ich płci.